Instalacje c.o., c.w., z.w.

Wartykule rozważano zagadnienie relokacji strat ciepła pomiędzy mieszkaniami wprzedwojennych budynkach

wielorodzinnych. Badania in-situ stanowiące podstawę dalszych symulacji irozważań analitycznych przeprowa-

dzono wtrzech mieszkaniach zlokalizowanych wkamienicy przedwojennej. Ustalono, że wartość luki energetycz-

nej (ang. energy performance gap – EPG) wtych lokalach wyniosła +29%, –45% i–75%. Stwierdzono, że relo-

kacja strat ciepła była istotnym jej komponentem iodpowiadała za wzrost zużycia ciepła o49% wjednym

zmieszkań oraz jego zmniejszenie wdwóch pozostałych o25% i47%. Drugim istotnym czynnikiem wpływającym

na wartość EPG były inne niż założone do obliczeń warunki pogodowe, odpowiedzialne za 34% i33% zmniej-

szenie zużycia ciepła do ogrzewania względem zużycia projektowego. Badaniom symulacyjnym poddano miesz-

kania wreprezentatywnej dla badanej tkanki miejskiej kamienicy przedwojennej, będącej wzłym stanie technicz-

nym. Stwierdzono, że zmiana wartości temperatury powietrza wczterech zdwudziestu mieszkań wpływa na bilans

ciepła wszystkich lokali. Wprzypadku obiektu niepoddanego termomodernizacji, obniżenie temperatury wwybra-

nych mieszkaniach do 16,5°C skutkuje spadkiem ich energochłonności od 69% do 90%. Odzwierciedla się to

wzrostem zużycia ciepła wprzyległych lokalach, wynoszącym od 12% do 44%. Analizy dla obiektu poddanego

termomodernizacji wykazały że, ewentualne niedogrzewanie czterech lokali skutkuje zmniejszeniem ich energo-

chłonności od 55% do 69%. Przekłada się to na mniejszy wzrost zapotrzebowania na ciepło wlokalach przyle-

głych, wynoszący od 6% do 29%. Woparciu oprzeprowadzone badania stwierdzono, że bez termomodernizacji

obiektów skuteczne rozwiązanie problemu nadmiernego przepływu ciepła pomiędzy mieszkaniami wkamienicach

przedwojennych będzie bardzo trudne, szczególnie jeśli wbudynku znajdują się gospodarstwa domowe dotknięte

ubóstwem energetycznym. Zmniejszenie zapotrzebowania na energię do ogrzewania zwiększy bowiem szansę na

utrzymanie przez mniej zamożnych mieszkańców wyższej temperatury wpomieszczeniach, aewentualne przepły-

wy ciepła pomiędzy mieszkaniami będą mniej obciążające dla sąsiadów.

Słowa kluczowe: wewnętrzny transfer ciepła, relokacja strat ciepła, luka energetyczna, ubóstwo energetyczne,

kamienice przedwojenne, zużycie energii

The paper considers the issue of relocation of heat loss between apartments in pre-war multifamily buildings. The

in-situ studies that form the basis for further simulations and analytical considerations were conducted in three

apartments located in apre-war tenement. It was found that the value of the energy performance gap (EPG) in

these apartments was +29%, –45% and –75%. It was found that heat loss relocation was an important component

of it, and was responsible for the increase in heat consumption by 49% in one of the apartments and its decrease in

the other two by 25% and 47%. The second significant factor affecting the EPG value was weather conditions other

than those assumed for the calculations, responsible for 34% and 33% reductions in heating consumption relative to

design consumption. Simulation studies were carried out on apartments in apre-war tenement house, representative

of the urban fabric under study, being in poor technical condition. It was found that changing the air temperature

parameters in four of the twenty apartments affects the heat balance of all units. In the case of anon-thermally

upgraded building, lowering the temperature in the selected apartments to 16.5°C results in adecrease in their

energy intensity from 69% to 90%. This is reflected in an increase in the heat consumption of adjacent apartments,

ranging from 12% to 44%. Analyses for the thermo-modernized building showed that, if underheated, the four units

result in areduction in their energy intensity of 55% to 69%. This translates into asmaller increase in the heat

demand of adjacent premises, ranging from 6% to 29%. Based on the study, it was concluded that without thermal

modernization of the buildings, it will be very difficult to effectively solve the problem of excessive heat flow between

apartments in pre-war tenements, especially if there are energy-poor households in the building. This is because

reducing the energy demand for heating will increase the chances of less affluent residents maintaining higher

indoor temperatures, and any heat flow between apartments will be less burdensome for neighbours.

Keywords: internal heat transfer, heat loss relocation, energy performance gap, energy poverty, pre-war tenements,

energy consumption

dr hab. inż. Małgorzata Szulgowska-Zgrzywa https://orcid.org/0000-0001-6722-4736, dr inż. Agnieszka Chmielewska

https://orcid.org/0000-0002-8362-5035, dr inż. Ewelina Stefanowicz https://orcid.org/0000-0001-9216-9046 ‒ Katedra Klimatyzacji,

Ogrzewnictwa, Gazownictwa iOchrony Powietrza, Politechnika Wrocławska, Polska.

Adres do korespondencji/ Corresponding: malgorzata.szulgowska@pwr.edu.pl

Relokacja strat ciepła pomiędzy mieszkaniami

wprzedwojennych kamienicach

Relocation of heat loss between apartments in pre-war tenements

MAŁGORZATA SZULGOWSKAZGRZYWA, AGNIESZKA CHMIELEWSKA, EWELINA STEFANOWICZ

DOI 10.36119/15.2025.3.3

I nstalacje c.o., c.w., z.w./Heating systems, hot and cold water

Księga3_25.indb 23Księga3_25.indb 23 20.03.2025 11:39:2120.03.2025 11:39:21

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

Wstęp

Przyjęta w2024 r. Dyrektywa wsprawie

charakterystyki energetycznej budynków ob-

liguje kraje Unii Europejskiej do przekształce-

nia istniejących budynków wbudynki bezemi-

syjne [1]. Cel ten ma zostać osiągnięty do

2050 r., ajego realizacja będzie wymagała

szeregu działań modernizacyjnych, zarówno

po stronie dostawców energii, jak ipo stronie

jej odbiorców. Wszczególności, wprzypad-

ku działań modernizacyjnych podejmowa-

nych po stronie odbiorców, jakimi są budynki

mieszkalne, konieczne jest uwzględnienie

w tym procesie użytkownika budynku, jego

potrzeb imożliwości wzakresie adaptacji do

nowej rzeczywistości. Celem równoległym do

osiągnięcia bezemisyjności budynków miesz-

kalnych, również wymienianym wDyrektywie

[1], jest bowiem ograniczenie ubóstwa ener-

getycznego.

Całkowite zapotrzebowanie na energię

budynku mieszkalnego obejmuje szereg skła-

dowych, tj.: energię niezbędną do ogrzewa-

nia, przygotowania c.w.u., gotowania, zasile-

nia oświetlenia iinnych urządzeń. WPolsce,

ze względu na warunki klimatyczne i stan

techniczny budynków istniejących, głównym

problemem jest zbyt wysokie zużycie energii

na cele ogrzewania budynków.

Zapotrzebowanie na energię do ogrze-

wania zależy od szeregu czynników. Przede

wszystkim jest to architektura, konstrukcja

istan techniczny budynku. Te stałe parametry

wraz zzałożonymi do obliczeń warunkami

klimatycznymi oraz warunkami eksploatacji

budynku pozwalają określić jego projektowe

zapotrzebowanie na ciepło do ogrzewania.

Wśród czynników zmiennych w czasie,

amających kluczowy wpływ na rzeczywiste

zużycie energii w budynkach mieszkalnych

wymienia się czynniki naturalne, związane

zparametrami pogodowymi oddziałującymi

na budynek oraz czynniki społeczne [2].

Planowanie skutecznych działań zmie-

rzających do zmniejszenia energochłonności

budynków wymaga metod pozwalających

na identyfikację wszystkich czynników wa-

runkujących zapotrzebowanie na energię,

zarówno na poziomie projektowym, jak

i w trakcie użytkowania budynku. Dlatego,

zjednej strony badacze skupiają się na ana-

lizie wpływu samej konstrukcji istruktury bu-

dynku na jego energochłonność, metod

przewidywania zapotrzebowania na ener-

gię [3], atakże analizują szczegółowo za-

potrzebowanie na energię pojedynczych

jednostek mieszkalnych wzależności od ich

położenia w bryle budynku [4]. Z drugiej

strony, coraz więcej prac porusza tematykę

wpływu zarówno czynników naturalnych, jak

ispołecznych na rzeczywiste zapotrzebowa-

nie na energię wbudynkach [5–11].

Czynniki naturalne i społeczne, obok

pewnych czynników technicznych, takich jak

np. problemy eksploatacyjne i wynikająca

z nich inna niż założona w obliczeniach

sprawność instalacji wewnętrznych są odpo-

wiedzialne za powstawanie różnicy między

przewidywanym arzeczywistym zapotrze-

bowaniem na energię wbudynkach. Różni-

ca ta określana jest w literaturze jako luka

energetyczna (ang. energy performance

gap – EPG). Jednym zczynników społecz-

nych odpowiedzialnych za powstawanie

luki energetycznej jest przyjęcie przez miesz-

kańców (dobrowolne lub wymuszone) innej

niż zakładana w obliczeniach temperatury

powietrza wewnętrznego. Rozbieżności

w wartościach tych temperatur między

mieszkaniami prowadzą do transferu ciepła

między sąsiednimi mieszkaniami, atym sa-

mym wpływają na ich rzeczywistą charakte-

rystykę energetyczną [5].

W literaturze przedmiotu zagadnienia

wewnętrznego transferu irelokacji strat cie-

pła pomiędzy mieszkaniami analizowane są

przez badaczy w kontekście czynników

wpływających na ich wielkość, wśród któ-

rych należy wymienić:

– kształt geometryczny lokalu i budynku

[12, 13],

– sposób rozliczania ciepła i efektywność

energetyczna całego budynku [14],

– lokalizacja mieszkania wbryle budynku

ibudynku wterenie [4, 15],

– zachowania użytkowników, wtym: świa-

domość lub brak świadomości zacho-

dzących zjawisk fizycznych, poczucie

autonomii wzakresie komfortu cieplnego

(„sam decyduję o swoich potrzebach”)

oraz ignorowanie sytuacji zachodzących

wsąsiadujących lokalach [15, 16].

Wszczególności wykazano, że tenden-

cja do wykorzystania zysków ciepła z są-

siednich lokali jest większa w przypadku

mieszkań zlokalizowanych wcentralnej czę-

ści budynku [12]. Mieszkania zdużym udzia-

łem przegród zewnętrznych są narażone na

znacznie większe straty ciepła do środowiska

zewnętrznego, skutkiem czego utrzymanie

wnich komfortu cieplnego wyłącznie dzięki

wewnętrznemu transferowi ciepła zwykle jest

niemożliwe. Zasadniczo, największy wpływ

na relokację strat ciepła wbudynku ma różni-

ca temperatury powietrza wewnętrznego

i izolacyjność cieplna przegród wewnętrz-

nych między mieszkaniami [12, 17]. Wteorii,

wszystkie mieszkania powinny być ogrzewa-

ne do temperatury około 20°C, stąd ściany

między lokalami zazwyczaj nie są izolowane

cieplnie, nawet w nowym budownictwie.

Wdrażanie tego typu działań w procesie

termomodernizacji lub projektowania budyn-

ków jest trudne z dwóch względów. Po

pierwsze zastosowanie termoizolacji ścian

wewnętrznych skutkuje zmniejszeniem po-

wierzchni użytkowej lokali. Po drugie izolo-

wanie ścian wewnętrznych to działanie in-

wazyjne, wymagające generalnego remontu

oraz wpływające na możliwość aranżacji

przegrody.

Wymiana ciepła zachodząca między

mieszkaniami wpływa na rzeczywiste zuży-

cie ciepła do ogrzewania tych jednostek,

a tym samym na wielkość isprawiedliwość

podziału opłat za ogrzewanie [14]. Izolacja

przegród wewnętrznych jest najlepszym spo-

sobem przeciwdziałania, jednak ze względu

na swoją inwazyjność, często niemożliwa do

przeprowadzenia. Jako alternatywę, po-

wszechnie proponuje się zastosowanie syste-

mu rozliczeń ciepła, którego mechanizm za-

pobiegać będzie relokacji kosztów energii.

Wśród proponowanych metod rozliczania

jest m.in. zwiększenie udziału opłaty stałej

wkosztach ogrzewania, czy nakładanie kar

pieniężnych na użytkowników nieogrzewa-

nych lokali [12]. Wpublikacji [12] wykazano,

że nakładanie wysokich kar jest skuteczniej-

sze, adziałanie polegające na zwiększeniu

udziału opłaty stałej wkosztach ogrzewania

wymaga znacznego podnoszenia świado-

mości użytkowników na temat metod rozli-

czeniowych. Inną metodą rozwiązania pro-

blemu proponowaną przez badaczy jest in-

stalacja zaworu włącz/wyłącz na wejściu

do każdego lokalu i określanie kosztów

ogrzewania na podstawie skumulowanego

czasu włączenia ogrzewania [18]. Badacze

podkreślają również znaczenie wewnętrzne-

go transferu ciepła pomiędzy mieszkaniami

w kontekście definiowania maksymalnego

i minimalnego kosztu zmiennego w instala-

cjach z podzielnikami kosztów [19] oraz

opracowywania nowych metod rozliczeń in-

dywidualnych kosztów ogrzewania [20, 21].

Badania nad przyczynami iskutkami re-

lokacji strat ciepła, a tym samym kosztów

ogrzewania są niezwykle istotne zperspekty-

wy stale rosnących cen energii oraz przeciw-

działania zjawisku ubóstwa energetycznego.

Zaproponowanie rozwiązań pozwalających

na ograniczenie międzymieszkaniowej wy-

miany ciepła isprawiedliwy podział kosztów

ogrzewania mają kluczowe znaczenie szcze-

gólnie wbudynkach zindywidualnym syste-

mem rozliczania lub wyposażonych windy-

widualne źródła ciepła. Istotę problemu pod-

kreślają wyniki symulacji przeprowadzone

przez badaczy, wykazujące, że wewnętrzny

transfer ciepła może powodować zwiększe-

nie kosztów energii w sąsiednich mieszka-

niach nawet o30% [14, 15].

WPolsce bardzo dużym wyzwaniem jest

przeciwdziałanie relokacji strat ciepła wwie-

lorodzinnych budynkach przedwojennych

zasilanych zarówno zcentralnych, jak iindy-

widualnych źródeł ciepła. Budynki te charak-

teryzują się bardzo dużym zapotrzebowa-

niem na energię do ogrzewania oraz niską

izolacyjnością cieplną przegród wewnętrz-

nych [22, 23]. Indywidualne systemy ogrze-

wania, wdużej mierze oparte opiece kaflo-

we bądź grzejniki elektryczne, wwielu przy-

padkach nie są wstanie zaspokoić potrzeb

grzewczych użytkowników. Ponadto, piece

kaflowe wymagają dużego zaangażowania

Księga3_25.indb 24Księga3_25.indb 24 20.03.2025 11:39:2120.03.2025 11:39:21

użytkowników w proces ogrzewania lokalu

i ich obecności w ciągu dnia, by zapewnić

ciągłość ogrzewania. Czynniki te powodują,

że lokale te są stale niedogrzewane ze

względów ekonomicznych lub organizacyj-

nych [23]. Dodatkowym problemem jest

znaczna liczba niezamieszkanych lokali, któ-

re pozostają całkowicie nieogrzewane. Ich

obecność jest przyczyną wzrostu kosztów

ogrzewania mieszkań sąsiednich. Przykłado-

wo, według danych GUS pustostany stano-

wią, aż 6% mieszkań należących do zasobu

komunalnego we Wrocławiu, którego znacz-

na część zlokalizowana jest wprzedwojen-

nych kamienicach [24].

Pomimo wielu prac badawczych szcze-

gółowa analiza zależności wpływających

na wielkość relokacji strat ciepła pomiędzy

mieszkaniami jest nadal wymagana [14].

Uwzględnienie zróżnicowania zużycia cie-

pła wmieszkaniach wzależności od ich lo-

kalizacji w bryle budynku oraz bardziej

szczegółowego wglądu winterakcje między

mieszkaniami, związane zpraktykami użyt-

kowników poszczególnych lokali, wszcze-

gólności wewnętrzne transfery ciepła to za-

gadnienia istotne dla osiągnięcia celu, jakim

jest znaczące ograniczenie zapotrzebowa-

nia na energię pierwotną budynków miesz-

kalnych jednocześnie zminimalizacją wystę-

powania problemu ubóstwa energetyczne-

go. Stąd celem niniejszej publikacji jest

zwrócenie uwagi na przyczyny iwpływ relo-

kacji strat ciepła na wielkość powstającej luki

energetycznej opisującej różnicę pomiędzy

rzeczywistym aoczekiwanym zużyciem cie-

pła w mieszkaniach zlokalizowanych

wszczególnie problematycznych obiektach

jakimi są kamienice przedwojenne.

Badania in-situ, symulacje

ianalizy dla mieszkań

wkamienicy przedwojennej

Opis badań

Badania będące podstawą niniejszego

artykułu przeprowadzono wramach projektu

Divercity 4. Celem inicjatywy było zidentyfiko-

wanie najefektywniejszych rozwiązań istwo-

rzenie sieci współpracy oraz wymiana do-

świadczeń wtemacie partycypacji społecznej

wodnowie miast ipoprawy środowiska miej-

skiego. W ramach tego projektu badaniem

objęto 15 mieszkań zlokalizowanych

w przedwojennych kamienicach. Lokale do

badań typowano na podstawie badania pilo-

tażowego, które przeprowadzono w2018 r.,

obejmującego 410 lokali mieszkalnych. Takie

podejście pozwoliło na wybór reprezentatyw-

nej próby mieszkań o zróżnicowanym stan-

dardzie technicznym. Wkażdym lokalu prze-

prowadzono dokładną inwentaryzację oraz

pozyskano dokumentację techniczną (zarów-

no od właścicieli lokali, jak izarządców nieru-

chomości). W trakcie badań prowadzono

pomiary: temperatur powietrza w pomiesz-

czeniach, temperatur powierzchni przegród

budowlanych, temperatur wody ciepłej oraz

zimnej, stężenia dwutlenku węgla, wilgotno-

ści, temperatury powietrza zewnętrznego

oraz zużycia paliw, energii elektrycznej icie-

pła na cele ogrzewania, przygotowania

c.w.u., gotowania, oświetlenia iinnych urzą-

dzeń domowych. W ramach badań z użyt-

kownikami mieszkań przeprowadzone zostały

wywiady, ponadto użytkownicy mieszkań

prowadzili dzienniki, dokumentując swoje za-

chowania, aktywności, subiektywne odczucia

komfortu cieplnego oraz częstotliwość wie-

trzenia pomieszczeń. Analiza danych pomia-

rowych pozwoliła na pozyskanie informacji

o zużyciu energii do ogrzewania, przygoto-

wania ciepłej wody, gotowania icałkowitego

zużycia energii elektrycznej w poszczegól-

nych lokalach mieszkalnych dla okresu od

14.01.2020 r. do 9.03.2020 r. Brakujące in-

formacje pomiarowe uzupełniono stosownymi

modelami obliczeniowymi idanymi pozyska-

nymi podczas ankietyzacji [23]. Przeprowa-

dzone badania stanowiły podstawę do oceny

rzeczywistej energochłonności poszczegól-

nych mieszkań, jak ianalizy zachowań użyt-

kowników oraz ich wpływu na zapotrzebo-

wanie na energię. Wybrane analizy przedsta-

wiono wpoprzednich pracach, które dotyczą

m.in. przyczyn powstawania luki energetycz-

nej (ang. Energy Performance Gap; EPG) [5,

6]. Winnym artykule przedstawiono wielokry-

terialną analizę scenariuszy zmiany źródeł

ciepła w lokalach w przedwojennej tkance

mieszkaniowej [25].

Wniniejszym artykule zdecydowano się

zaprezentować wybrane dane pomiarowe

ianalizy wykonane dla trzech lokali mieszkal-

nych znajdujących się wtym samym budynku

– przedwojennej oficynie wbardzo złym sta-

nie technicznym. Ich wybór podyktowany był

szczegółowym celem tego opracowania, ja-

kim jest przedstawienie rzeczywistej energo-

chłonności lokali niedogrzewanych, nie-

ogrzewanych oraz sąsiadujących z nimi.

Obliczone na podstawie dokumentacji tech-

nicznej budynku oraz inwentaryzacji, średnie

współczynniki przenikania ciepła zewnętrz-

nych iwewnętrznych przegród lokali, atakże

informacje podstawowe olokalach mieszkal-

nych iich sąsiedztwie zawiera tabela 1.

Schematyczny układ lokali wbryle bu-

dynku oraz rodzaj środowiska otaczające-

go lokale przedstawiono na rysunku 1.

Na rysunku tym oznaczono również lokali-

zację czujników temperatury powietrza

w poszczególnych pomieszczeniach.

Tabela 1. Lokale mieszkalne – informacje podstawowe

Table 1. Residental units – basic informations

Mieszkanie M1 M2 M3

Źródło ciepła

ogrzewanie elektryczne,

piec kaflowy

piec kaflowy, dogrzewa-

nie elektryczne

ogrzewanie elektryczne

(taryfa dwustrefowa)

Powierzchnia 44,43 m

41,45 m

34,5 m

Kubatura 116,88 m

110,26 m

93,15 m

Wsp. kształtu 0,45 0,59 0,63

Średni wsp. przenikania ciepła

dla przegród wewnętrznych

0,89 W/(m

K) 1,01 W/(m

K) 0,98 W/(m

Średni wsp. przenikania ciepła

dla przegród zewnętrznych

1,01 W/(m

K) 1,03 W/(m

K) 0,92 W/(m

Stan ogrzewania sąsiednich

lokali

nad – ogrzewany

pod – pustostan

obok – słabo ogrzewany

nad – ogrzewany

pod – ogrzewany

obok – słabo ogrzewany

nad – ogrzewany

pod – słabo ogrzewany

obok – ogrzewany

Rysunek 1.

Schemat układu i otoczenia badanych lokali

wraz z lokalizacją czujników temperatury

powietrza wewnętrznego

Figure 1 Diagram of the layout and surroun-

dings of premises with the location of indoor air

temperature sensors

Księga3_25.indb 25Księga3_25.indb 25 20.03.2025 11:39:2120.03.2025 11:39:21

Czujniki zainstalowane były na wysokości

około 1,5 m nad posadzką. Czujniki te reje-

strowały wartości temperatury wkroku minu-

towym.

Wanalizowanej kamienicy prowadzono

również pomiary temperatur powietrza

w przestrzeniach nieogrzewanych: piwnicy

oraz na klatce schodowej. Ze względu na

specyfikę klatki schodowej zdecydowano się

na montaż czujników temperatury na parterze

oraz na IV piętrze budynku.

Pomiar zużycia energii końcowej na cele

ogrzewania realizowany był różnymi meto-

dami, wzależności od systemu grzewczego

zainstalowanego wmieszkaniu.

Lokal M1 ogrzewany był głównie grzej-

nikami elektrycznymi zamontowanymi na sta-

łe. Wpokoju oraz kuchni grzejniki zlokalizo-

wane były pod oknami, na ścianie zewnętrz-

nej, awprzedpokoju na ścianie wewnętrznej.

Na zasilaniu każdego zgrzejników zamonto-

wano licznik energii elektrycznej, który reje-

strował dane ozużyciu wkroku minutowym.

Poza grzejnikami elektrycznymi, lokal do-

grzewany był piecem kaflowym (zasilanym

głównie brykietem), zlokalizowanym wsalo-

nie, wcentralnej części mieszkania. Pomiaru

ilości zużytego paliwa użytkownicy dokony-

wali poprzez zapis wdzienniku ilości kostek

brykietu zużytych w poszczególnych godzi-

nach doby (zapisywano liczbę kostek brykie-

tu oraz godzinę dołożenia ich do pieca).

Lokal M2 ogrzewany był piecem kaflo-

wym zlokalizowanym wsalonie. Piec zasila-

ny był głównie brykietem wkostkach. Pomia-

ru ilości zużytego paliwa użytkownicy doko-

nywali poprzez zapis wdzienniku ilości ko-

stek brykietu zużytych w ciągu dnia oraz

godziny ich dołożenia do pieca. Jeżeli do

celów grzewczych wykorzystywane było

inne paliwo np. drewno lub węgiel, dodat-

kowo dokonywano jego ważenia. Łazienka

była dogrzewana, najczęściej wtrakcie ką-

pieli, akumulacyjnym grzejnikiem olejowym,

na zasilaniu którego zamontowano licznik

energii elektrycznej, rejestrujący pomiary

wkroku minutowym.

Lokali M3 ogrzewany był głównie pie-

cem kaflowym z zamontowanymi trzema

grzałkami elektrycznymi, każda omocy 1 kW.

Ze względu na brak możliwości montażu

licznika energii elektrycznej wukładzie trój-

fazowego zasilania grzałek elektrycznych,

ilość iczas załączeń grzałek elektrycznych

notowane były wdzienniku. Dodatkowo lo-

kal wyposażony był wakumulacyjny grzej-

nik olejowy oraz farelkę elektryczną, które

służyły do dogrzewania pomieszczeń

iwtrakcie pomiarów uruchamiane były spo-

radycznie. Na zasilaniu grzejnika olejowe-

go oraz farelki zamontowano liczniki energii

elektrycznej, które rejestrowały dane wkro-

ku minutowym.

Wyniki pomiarów temperatury

powietrza

Zmiany średniej dobowej wartości tem-

peratury powietrza wlokalu M1 wokresie

badań przedstawiono na rysunku 2. Średnia

temperatura powietrza wmieszkaniu wynio-

sła w trakcie pomiarów 20,3°C. Różnica

między maksymalną, a minimalną średnią

dobową temperaturą wmieszkaniu nie prze-

kraczała 2K. Użytkownicy utrzymywali

w miarę podobną i stabilną temperaturę

powietrza wcałym mieszkaniu. Średnia tem-

peratura w najcieplejszym pomieszczeniu

(pokoju) wynosiła 21,6°C, a wnajzimniej-

szym (przedpokoju) 19,5°C. Utrzymanie

stabilnej iwysokiej temperatury było możli-

we głównie dzięki grzejnikom elektrycznym

zamontowanym w każdym pomieszczeniu

pod oknami oraz okazjonalnej pracy pieca

kaflowego. Mieszkańcy zgłaszali koniecz-

ność utrzymywania stale wysokiej tempera-

tury wmieszkaniu w celu przeciwdziałania

powstawaniu pleśni. Okresowe obniżenie

temperatury powietrza w lokalu, w opinii

użytkowników, wiąże się zdużym ryzykiem

występowania wilgoci na przegrodach.

Przebieg zmian wartości średnich dobo-

wych temperatur powietrza w lokalu M2

przedstawiono na rysunku 3. Temperatura

średnia powietrza w tym mieszkaniu była

znacznie niższa niż wlokalu M1 iwynosiła

16,7°C. Wartość ta mocno zmieniała się

wczasie, co było wynikiem okresowej eks-

ploatacji źródła ciepła. Różnica między mak-

symalną, aminimalną średnią dobową tem-

peraturą w mieszkaniu przekraczała 4K.

Warto zauważyć że, wartości temperatury

powietrza wmieszkaniu były mocno zróżni-

cowane. Wsalonie, czujnik umieszony pod

oknem wskazywał średnio 14,3°C, aczujnik

w centralnej części pomieszczenia 17,6°C.

Tak istotna różnica wartości temperatury po-

wietrza w różnych miejscach tego samego

pomieszczenia związana była z rodzajem

zainstalowanego źródła ciepła tj. pieca ka-

flowego, który znajdował się w centralnej

części mieszkania – przy ścianie do schow-

ka. W lokalu M2 łazienka była jednym

zzimniejszych pomieszczeń, jej średnia tem-

peratura wyniosła 16,0°C, co było wynikiem

odległość od pieca kaflowego i faktu, że

grzejnik elektryczny w niej zamontowany

uruchamiany był tylko wcelu dogrzewania

pomieszczenia wczasie kąpieli. Pomimo nie-

dotrzymania wymaganych temperatur we-

wnętrznych, właścicielka twierdziła, że

wmieszkaniu nie występuje problem zple-

śnią izawilgoceniem przegród.

Zmiany wartości średniej dobowej tem-

peratury powietrza wlokalu M3 przedsta-

wiono na rysunku 4. Jest to lokal, który

Rysunek 2.

Temperatura

powietrza

wposzczególnych

pomieszczeniach

wlokalu M1

wtrakcie badań:

14.01.2020 –

9.03.2020 r.

Figure 2. Air tem-

perature in indivi-

dual rooms in M1

during measure-

ments: 14.01.2020

– 9.03.2020

Rysunek 3.

Temperatura

powietrza

wposzczególnych

pomieszczeniach

wlokalu M2

wtrakcie badań:

14.01.2020 –

9.03.2020 r.

Figure 3 Air tem-

perature in indivi-

dual rooms in M2

during measure-

ments: 14.01.2020

– 9.03.2020

Rysunek 4.

Temperatura

powietrza

wposzczególnych

pomieszczeniach

wlokalu M3

wtrakcie badań:

14.01.2020 –

9.03.2020 r.

Figure 4 Air tempe-

rature in individual

rooms in M3 during

measurements:

14.01.2020 –

9.03.2020

Księga3_25.indb 26Księga3_25.indb 26 20.03.2025 11:39:2120.03.2025 11:39:21

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Instalacje c.o., c.w., z.w.

charakteryzował się najniższymi temperatu-

rami powietrza wewnętrznego. Średnia

wartość tej temperatury wyniosła 16,6°C,

ajej wahania były największe. Różnica mię-

dzy maksymalną, aminimalną średnią do-

bową temperaturą w mieszkaniu wynosiła

niemal 5K. Zróżnicowanie temperatur po-

między poszczególnymi pomieszczeniami

również było najwyższe. Średnia temperatu-

ra wnajcieplejszym pomieszczeniu (pokoju)

wynosiła 17,6°C, a w najzimniejszym (ła-

zience) 13,4°C. Wprzypadku łazienki naj-

wyższa średnia dobowa wartość temperatu-

ry powietrza wynosiła 15,6°C, co znacząco

różni się od wymaganej wartości wynoszą-

cej 24°C [26]. Pomieszczenie to, według

właścicieli, jest sporadycznie dogrzewane

za pomocą farelki elektrycznej wczasie ką-

pieli, jednak wokresie badań uruchomienia

tego urządzenia grzewczego nie zarejestro-

wano. Tak niskie temperatury powietrza

wpomieszczeniach lokalu M3 są wynikiem

rodzaju zastosowanego źródła ciepła – pie-

ca kaflowego z wbudowanymi grzałkami

elektrycznymi izwiązanymi ztym wysokimi

kosztami ogrzewania, których nie są wsta-

nie ponosić mieszkańcy. Zbyt niska tempera-

tura powietrza wewnętrznego przekłada się

na istotne, zgłaszane przez użytkowników

problemy z pleśnią oraz zawilgoceniem

przegród budowlanych. Inwentaryzacja

wykazała, że ślady pleśni i zawilgocenia

były zauważalne jedynie w narożnikach

ścian, natomiast na pozostałej powierzchni

przegród problem ten nie występował.

Na podstawie danych pomiarowych

wykazano, że średnia dobowa temperatura

wewnętrzna wokresie badań wynosiła wlo-

kalu M1 od 19,4°C do 21,5°C, w lokalu

M2 od 14,2°C do 18,4°C, awlokalu M3

od 13,4°C do 18,3°C. Warto zwrócić uwa-

gę, że średnia temperatura powietrza we-

wnętrznego dwóch ztrzech prezentowanych

lokali (M2 iM3) wyniosła wokresie badań

około 16,6°C, anajniższa stwierdzona śred-

nia dobowa temperatura w pojedynczym

pomieszczeniu to zaledwie 11,0°C (łazienka

wlokalu M3).

W mieszkaniach ogrzewanych jednym

piecem kaflowym zlokalizowanym wcentral-

nej części mieszkania (zasilanym paliwem

stałym lub energią elektryczną) profil tempe-

ratury wewnętrznej nie był poprawny, obser-

wowano wysokie jej wahania. Wtym miej-

scu warto zaznaczyć, że sposób użytkowa-

nia lokali wokresie pomiarów, na podstawie

opinii ich mieszkańców pozyskanej wtrakcie

przeprowadzonych wywiadów, należy

uznać za typowy dla okresu zimowego.

Zapotrzebowanie na energię do ogrze-

wania kształtowane jest nie tylko przez tem-

peratury powietrza przestrzeni ogrzewa-

nych, ale również przestrzeni nieogrzewa-

nych (piwnic czy poddaszy) oraz na klat-

kach schodowych. Temperatury te, ze

względu na specyfikę kamienic przedwojen-

nych odbiegać mogą od wartości typowych

dla lepiej zaizolowanych budynków. Warto-

ści średniej dobowej temperatury powietrza

w piwnicy i na klatce schodowej badanej

kamienicy przedstawiono na rysunku 5. Ze

względu na brak systemu ogrzewania na

klatce schodowej, temperatura powietrza na

poziomie parteru wyniosła średnio około

7,1°C. Tak więc, wwarunkach stosunkowo

wysokich temperatur powietrza zewnętrzne-

go (średnio 4,4

C) wartość temperatury

powietrza na klatce schodowej na parterze

badanego obiektu spadła poniżej tempera-

tury projektowej (wynoszącej 8

C dla tem-

peratury powietrza zewnętrznego –18

[26]. Średnia temperatura powietrza na klat-

ce schodowej na poziomie ostatniej kondy-

gnacji osiągnęła wartość 10,6

C (czyli oko-

ło 3,5 stopnia więcej niż na parterze).

Średnia temperatura powietrza w piwnicy

wyniosła około 7,8°C. Wprzypadku tempe-

ratury powietrza wpiwnicy zaobserwowa-

no nieco mniejszy niż w przypadku klatki

schodowej wpływ wahań temperatury po-

wietrza zewnętrznego na kształtowanie się

temperatury powietrza wpomieszczeniu.

Analiza ankiet oraz wywiadów zmiesz-

kańcami wskazały, że decyzja oobniżeniu

temperatury wewnętrznej wlokalach miesz-

kalnych może mieć różne podstawy. Pomija-

jąc przyczynę, jaką jest trwałe lub tymczaso-

we opuszczenia lokalu użytkownicy decydu-

ją się na obniżenie temperatury pomiesz-

czeń wwyniku:

– indywidualnych preferencji, wynikają-

cych z niższych warunków komfortu

cieplnego;

– chęci zmniejszenia kosztów ogrzewania;

– braku funduszy na pokrycie kosztów

ogrzewania;

– zbyt małej efektywności, mocy lub awa-

rii indywidualnego systemu ogrzewania;

– stanu zdrowia uniemożliwiającego cią-

głą eksploatację źródła ciepła;

– braku możliwości logistycznych zapew-

nienia stałej temperatury wlokalu wcią-

gu doby, wynikającej z obowiązków

służbowych lub prywatnych.

Pierwsze dwa czynniki skutkują podej-

mowaniem zamierzonych działań izazwy-

czaj objawiają się jedynie niewielką korektą

temperatury powietrza wpomieszczeniach.

Kolejne czynniki wskazują natomiast na po-

ważne problemy, wszczególności ubóstwo

energetyczne. W budżecie domowym ta-

kich gospodarstw brak jest środków na

zakup odpowiedniej ilości paliwa (ciepła)

lub na dostosowanie źródła ciepła do po-

trzeb mieszkańców. Bez względu na przy-

czynę, ograniczenie temperatury powietrza

wlokalu mieszkalnym ma wpływ na eksplo-

atacyjną charakterystykę energetyczną

zarówno lokalu niedogrzewanego, jak

imieszkań sąsiednich. Poziom wpływu nie-

dogrzewanych mieszkań na bilans energe-

tyczny lokali sąsiednich może być bardzo

zróżnicowany, a diagnoza problemu jest

istotna zpunktu widzenia wszelkich analiz

bazujących na danych zużyciowych. Ta re-

lokacja strat ciepła jest jedną z przyczyn

szeroko omawianej wliteraturze „luki ener-

getycznej” (ang. energy performance gap

– EPG) [5–7, 27].

Luka energetyczna irelokacja strat

ciepła

Wtrakcie badań prowadzono pomiary

zużycia energii końcowej na cele ogrzewa-

nia pomieszczeń. Wyniki tych pomiarów,

obrazujące zużycie energii wkolejnych do-

bach wtrzech omawianych lokalach miesz-

kalnych, zamieszczono na rysunku 6. War-

tości całkowitego zużycia energii końcowej

i odpowiadające temu zużyciu warunki

Rysunek 5.

Temperatura powietrza

wnieogrzewanej piwnicy,

na klatce schodowej oraz

powietrza zewnętrznego

wtrakcie pomiarów

14.01.2020 – 9.03.2020 r.

Figure 5 Air temperature

in the unheated basement,

staircase and outside air

during measurements

14.01.2020 – 9.03.2020

Rysunek 6.

Zużycie energii końcowej

na cele ogrzewania

poszczególnych mieszkań

wtrakcie badań:

14.01.2020 – 9.03.2020 r.

Figure 6 Final energy con-

sumption for heating of

individual apartments

during the study:

14.01.2020 – 9.03.2020

Księga3_25.indb 27Księga3_25.indb 27 20.03.2025 11:39:2220.03.2025 11:39:22

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

w lokalach zestawiono wtabeli 2. Warunki

wlokalach określono na podstawie informacji

pozyskanych w trakcie badań [6, 23, 28].

Średnie wartość temperatury powietrza we-

wnętrznego obliczono na podstawie wyni-

ków pomiarów. Krotność wymiany powietrza

oszacowano na podstawie pomiaru stężenia

dwutlenku węgla, informacji oczęstotliwości

wietrzenia oraz informacji na temat organiza-

cji wymiany powietrza wpomieszczeniach, tj.

obecności kratek wentylacyjnych inawiewni-

ków. Rzeczywiste zyski wewnętrzne określo-

no na podstawie pozyskanych od mieszkań-

ców szczegółowych informacji dotyczących

czasu wykonywania podstawowych prac

domowych, wyposażenia lokalu oraz harmo-

nogramu użytkowania pomieszczeń.

Zużycie energii końcowej na cele ogrze-

wania lokalu M3 wyniosło wokresie prowa-

dzenia pomiarów jedynie 360 kWh. Wloka-

lu M2 zużycie tej energii wyniosło 1 481

kWh, czyli 411% zużycia energii wlokalu M3.

W lokalu M1 zużycie energii końcowej do

ogrzewania wyniosło 2770 kWh, co stanowi

770% zużycia zmierzonego wlokalu M3.

Dalsze prace badawcze, polegające na

ocenie wpływu poszczególnych zmiennych

(tj.: temperatury powietrza zewnętrznego,

zysków wewnętrznych, temperatury powie-

trza w lokalach, poziomu wentylacji oraz

temperatury powietrza wprzestrzeniach ota-

czających lokal) na bilans energii poszcze-

gólnych mieszkań miały formę symulacji, do

których wykorzystano kalibrowane modele

energetyczne mieszkań. Kalibrację tę prze-

prowadzono z użyciem danych pozyska-

nych w trakcie pomiarów oraz informacji

pozyskanych wwyniku przeprowadzonych

badań [5, 6], wtym podczas badań ankie-

towych, które umożliwiły analizę behawio-

ralną użytkowników [23]. Na potrzeby sy-

mulacji wartości współczynników przenika-

nia ciepła poszczególnych przegród obli-

czono na podstawie danych zdokumentacji

technicznej oraz inwentaryzacji, przyjmując,

że budynek wykonano zgodnie zprojektem.

Współczynniki te pozwoliły na określenie

wielkości poszczególnych strumieni ciepła

ijego zużycia.

Jako punkt odniesienia przyjęto tzw. wa-

runki standardowe. Parametry charaktery-

styczne dla tych warunków przyjęto zgodnie

z polskim przepisami [26, 29] izestawiono

w tabeli 3. Jako dane klimatyczne przyjęto

dane dla miasta Wrocław zalecane do wyko-

nywania obliczeń energetycznych budynków

[30]. Wyniki symulacji zapotrzebowania na

energię końcową do ogrzewania poszcze-

gólnych mieszkań w warunkach standardo-

wych dla tego samego okresu wjakim prowa-

dzono badania zawarto wtabeli 3.

Wykazano, że wwarunkach standardo-

wych lokal M3 wykazałby zużycie energii

końcowej do ogrzewania wokresie analo-

gicznym do tego, w którym prowadzono

badania wynoszące 1 460 kWh. Mieszka-

nie M2 powinno zużyć 2 663 kWh, czyli

182% zużycia wykazanego w lokalu M3.

Mieszkanie M1 powinno zużyć 2 150 kWh

czyli 147% zużycia wykazanego w lokalu

M3. Jak można zauważyć, wartości zużycia

energii końcowej do ogrzewania iich wza-

jemne relacje znacząco odbiegają od war-

tości i relacji wykazanych w tabeli 2. Roz-

bieżność pomiędzy zużyciem energii końco-

wej do ogrzewania wwarunkach rzeczywi-

stych (Q

rz.

) azużyciem energii wwarunkach

standardowych (Q

st.

) oceniono za pomocą

tzw. luki energetycznej (EPG), zdefiniowanej

poniższym równaniem (1).

(1)

Wartość całkowitej luki energetycznej

analizowanych lokali przedstawiono na ry-

sunku 7. Jak można zauważyć zużycie ener-

gii końcowej do ogrzewania jest dla lokalu

M1 wyższe o29% od spodziewanego. Dla

lokali M2 iM3 luka energetyczna przyjęła

wartości ujemne i wyniosła odpowiednio

–45% i–75%.

Celem badań było ukazanie stopnia

wpływu poszczególnych zmiennych na war-

tość całkowitej luki energetycznej. Stąd też

wyniki pomiarów isymulacje wykonane dla

warunków standardowych uzupełniono obli-

czeniami zapotrzebowania na energię koń-

cową do ogrzewania poszczególnych lokali,

dla trzech innych wariantów użytkowania lo-

kalu. Uzyskano łącznie 5 stanów zapotrzebo-

wania na energię końcową wkażdym zana-

lizowanych lokali:

st.

– wartość zapotrzebowania na energię

końcową do ogrzewania wyznaczo-

na dla warunków standardowych

użytkowania lokalu, kWh

– wartość zapotrzebowania na energię

końcową do ogrzewania wyznaczo-

na dla rzeczywistych warunków

pogodowych (pozostałe dane jak dla

warunków standardowych), kWh

– wartość zapotrzebowania na energię

końcową do ogrzewania wyznaczo-

na dla rzeczywistych warunków

pogodowych irzeczywistych zysków

wewnętrznych (pozostałe dane jak

dla warunków standardowych), kWh

– wartość zapotrzebowania na energię

końcową do ogrzewania wyznaczo-

na dla rzeczywistych warunków

pogodowych, rzeczywistych zysków

wewnętrznych itemperatur powietrza

wewnętrznego w przestrzeniach ota-

czających mieszkanie (pozostałe

dane jak dla warunków standardo-

wych), kWh

– wartość zapotrzebowania na energię

końcową do ogrzewania zmierzona

w warunkach rzeczywistych użytko-

wania lokalu, kWh

Znając powyższe wartości zapotrzebo-

wania na energię określono cztery składowe

całkowitej luki energetycznej: wpływ warun-

ków pogodowych, wpływ zysków we-

wnętrznych, wpływ przestrzeni otaczają-

cych i wpływ warunków wewnętrznych

wlokalu. Metodę wyznaczenia poszczegól-

nych składowych opisano poniżej.

Różnica wzużyciu energii (DQ(1)) iluka

(EPG(1)) wynikająca zinnych niż standar-

dowe warunków pogodowych:

DQ(1) = Q

‒ Q

st.

(2)

(3)

Tabela 2. Wyniki pomiarów zużycia energii

końcowej i parametry użytkowania lokali

wtracie badań

Table 2. Results of measurements of final energy

consumption and parameters of use of premises

in the course of the study

Parametr

charakterystyczny

Lokal M1 Lokal M2 Lokal M3

Energia końcowa

do c.o. (Q

rz.

)

2 770 kWh 1 481 kWh 360 kWh

Średnia temp.

powietrza wew.

20,3°C 16,7°C 16,6°C

Krotność wymiany

powietrza

0,55 1/n 0,46 1/n 0,25 1/n

Zyski wewnętrzne 3,4 W/m

2,7 W/m

5,2 W/m

Tabela 3. Wyniki symulacji zapotrzebowania na

energię końcową i parametry użytkowania

lokali dla warunków standardowych

Tabe 3. Simulation results of final energy

demand and occupancy parameters of premi-

ses for standard conditions

Parametr

charakterystyczny

Lokal M1 Lokal M2 Lokal M3

Energia końcowa

do c.o. (Q

st.

)

2 150 kWh 2663 kWh 1460 kWh

Średnia temp.

powietrza wew.

20,6°C 20,3°C 20,4°C

Krotność wymiany

powietrza

0,64 1/n 0,63 1/n 0,63 1/n

Zyski wewnętrzne 7,1 W/m

7,1 W/m

Rysunek 7.

Całkowita luka energetyczna (EPG) wanalizo-

wanych lokalach mieszkalnych w trakcie

badań: 14.01.2020 – 9.03.2020 r.

Figure 7. Total energy gap (EPG) in the analyzed

residential units during the study: 14.01.2020 –

9.03.2020

Księga3_25.indb 28Księga3_25.indb 28 20.03.2025 11:39:2220.03.2025 11:39:22

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Instalacje c.o., c.w., z.w.

Różnica wzużyciu energii (DQ(2)) iluka

(EPG(2)) wynikająca zinnych niż standardo-

we wewnętrznych zysków ciepła wlokalu:

DQ(2) = Q

‒ Q

(4)

(5)

Różnica wzużyciu energii (DQ(3)) iluka

(EPG(3)) wynikająca zinnych niż standar-

dowe wartości temperatury powietrza we-

wnętrznego wprzestrzeniach otaczających

mieszkanie:

DQ(3) = Q

‒ Q

(6)

(7)

Różnica wzużyciu energii (DQ(4)) iluka

(EPG(4)) wynikająca z innych warunków

wlokalu:

DQ(4) = Q

rz.

‒ Q

(8)

(9)

Wyniki tych analiz zamieszono na ry-

sunkach 8-10.

W lokalu M1 główną przyczyną luki

energetycznej, wtym przypadku przejawia-

jącej się zwiększonym zużyciem energii do

ogrzewania względem warunków standar-

dowych, jest odmienna od wymaganej tem-

peratura przestrzeni otaczających. Zaniżona

temperatura wsąsiednich, nieogrzewanych

lokalach oraz bardzo niska temperatura

klatki schodowej powodują, że pomimo ko-

rzystniejszych warunków pogodowych lokal

zużył więcej energii niż było to oczekiwane.

Zwiększenie to, względem warunków obli-

czeniowych wynosi 29%. Sam zaś wpływ

otoczenia to aż 61% względem zużycia

energii, które wykazałby lokal gdyby oto-

czenie było ogrzewane do odpowiedniej

temperatury. Sytuacja ta znajduje odzwier-

ciedlenie w opiniach mieszkańców lokalu,

którzy twierdzą, że pomimo starań ipono-

szonych kosztów nie są w stanie dogrzać

swojego mieszkania. Wich odczuciu tempe-

ratura w lokalu powinna być wyższa niż

obecnie. Ta nieco niższa od standardowej

wartość jest przyczyną 12% oszczędności

wzużyciu energii końcowej do ogrzewania,

nie jest to jednak wynik chęci oszczędzania

mieszkańców, awynik braku odpowiedniej

mocy grzewczej instalacji wlokalu mieszkal-

nym. Całkowita wartość luki energetycznej

wynikającej zrelokacji strat ciepła wtym lo-

kalu wyniosła 49% (EPG(3)+EPG(4)).

W lokalu M2, oprócz rzeczywistych

warunków pogodowych, stwierdzono dwie

inne, bardzo istotne iprzeciwstawne sobie

składowe luki energetycznej. Przyczyną

zwiększenia zużycia energii do ogrzewania

względem warunków standardowych jest

odmienna od wymaganej temperatura prze-

strzeni otaczających (szczególnie klatki

schodowej). Wykazano wpływ przestrzeni

otaczających lokal wynoszący 39%. Doce-

lowa luka energetyczna przyjęła jednak dla

tego mieszkania wartość ujemną, wynoszą-

cą aż –45%, co jest wynikiem wyższych niż

standardowe temperatur powietrza ze-

wnętrznego oraz istotnego obniżenia tem-

peratury w mieszkaniu, z wartości 20,3

do 16,5

C. Ten wypływ temperatury

wmieszkaniu oceniono na –64%. Wopinii

mieszkanki lokalu temperatura, którą utrzy-

muje wmieszkaniu jest akceptowalna, ana

utrzymanie wyższej z jednej strony jej nie

stać, azdrugiej brakuje sił niezbędnych do

przynoszenia paliwa składowanego wpiw-

nicy budynku. Całkowita wartość luki ener-

getycznej wynikającej zrelokacji strat ciepła

w tym lokalu wyniosła –25% (EP-

G(3)+EPG(4)).

W lokalu M3 stwierdzono, że oprócz

rzeczywistych warunków pogodowych,

istotną składową całkowitej luki energetycz-

nej są odmienne od wymaganych wartości

temperatury powietrza w mieszkaniu oraz

poziom wentylacji. Inne niż projektowe wa-

runki eksploatacji mieszkania spowodowały,

że wartość składowej luki energetycznej

związanej ztymi czynnikami przyjęła war-

tość ujemną i wyniosła –74%. Obniżenie

temperatury w mieszkaniu, ograniczenie

wentylacji, wpołączeniu zwpływem warun-

ków pogodowych przyniosło skutek w po-

staci ujemnej wartości luki energetycznej

wynoszącej –75%, pomimo mniejszych zy-

sków wewnętrznych i niższych temperatur

otoczenia. W opinii mieszkańców lokalu

temperatura powietrza wmieszkaniu nie jest

wystarczająca, jednak brakuje środków

Rysunek 8.

Wpływ poszczególnych zmiennych na wartość

zapotrzebowania na energię końcową oraz na

wartość EPG wlokalu M1

Figure 8. Influence of individual variables on the

value of the final energy demand and the value

of the EPG at premises M1

Rysunek 9.

Wpływ poszczególnych zmiennych na wartość

zapotrzebowania na energię końcową oraz na

wartość EPG wlokalu M2

Figure 9. Influence of individual variables on the

value of the final energy demand and the value

of the EPG at premises M2

Rysunek 10.

Wpływ poszczególnych zmiennych na wartość

zapotrzebowania na energię końcową oraz na

wartość EPG wlokalu M3

Figure 10. Influence of individual variables on

the value of the final energy demand and the

value of the EPG at premises M3

Księga3_25.indb 29Księga3_25.indb 29 20.03.2025 11:39:2220.03.2025 11:39:22

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

finansowych na to, aby utrzymywać wyższy

komfort cieplny w mieszkaniu. Całkowita

wartość luki energetycznej wynikającej zre-

lokacji strat ciepła w tym lokalu wyniosła

–47% (EPG(3)+EPG(4)).

Jak można zauważyć istotny wpływ na

wartość luki energetycznej miały rzeczywiste

warunki pogodowe. Wtrakcie badań były

one przyczyną luki ujemnej (czyli zmniejszo-

nego zużycia energii) wynoszącej odpo-

wiednio –34% (lokal M1) i –33% (lokale

M2 iM3). Warto podkreślić, że wostatnich

latach warunki pogodowe zazwyczaj są

przyczyną powstawania ujemnej luki ener-

getycznej; okresy grzewcze są cieplejsze niż

przewidują to dane dla sezonu standardo-

wego.

Wartość luki energetycznej związanej

zwewnętrznymi zyskami ciepła okazała się

wbadanych lokalach najmniej istotna. Przy-

jęła ona wartości dodatnie i wyniosła 5%

(lokal M3), 13% (lokal M2) i 14% (lokal

M1). Warto podkreślić, że wżadnym zlo-

kali nie stwierdzono poziomu zysków we-

wnętrznych zgodnego z warunkami stan-

dardowymi zalecanymi przez Rozporzą-

dzenie [29].

Wbadanych lokalach wartość luki ener-

getycznej poszczególnych mieszkań związa-

nej zrzeczywistą temperaturą powietrza pa-

nującą wsąsiednich pomieszczeniach okaza-

ła się jednym z kluczowych czynników wa-

runkujących rzeczywiste zużycie energii koń-

cowej do ogrzewania. W każdym z lokali

otoczenie miało niekorzystny wpływ na war-

tość zużycia energii, dla wszystkich lokali

wykazano lukę dodatnią, wynoszącą 27%

(lokal M3), 39% (lokal M2) i61% (lokal M1).

Wartość luki energetycznej związanej

z warunkami wewnętrznymi panującymi

w mieszkaniach (temperatura wewnętrzna

iwentylacja) charakteryzuje się największy-

mi rozbieżnościami pomiędzy poszczegól-

nymi lokalami. Zasadniczo dla wszystkich

mieszkań przyjęła ona wartość ujemną iwy-

niosła –74% (lokal M3), –64% (lokal M2)

i–12% (lokal M1).

Jak można zauważyć na rysunkach 8-10

na wartość całkowitej luki energetycznej skła-

da się szereg czynników. Ich dokładna iden-

tyfikacja ukazuje, że czynniki dla jednych lo-

kali korzystne w innych skutkują zjawiskami

niekorzystnymi. Dość często składowe dodat-

nie luki energetycznej (czyli prowadzące do

zwiększenia zużycia energii do ogrzewania)

kompensowane są składowymi ujemnymi.

Zasadniczo, poza czynnikami związanymi

zpogodą, wszystkie inne czynniki wykazały

silne zróżnicowanie pomiędzy lokalami.

Stwierdzono, że w badanych mieszkaniach

relokacja strat ciepła, wynikająca znietypo-

wych wartości temperatur w mieszkaniach

i otaczających przestrzeniach, miała istotny

wpływ na całkowitą lukę energetyczną oraz

prowadziła do niesprawiedliwości rozliczeń

energii wobiekcie.

Symulacja strat ciepła

iich relokacji wkamienicy

przedwojennej

Przedmiot analiz

Wnioski z badań in-situ oraz symulacji

i analiz wykonanych dla trzech opisanych

wpierwszej części artykułu lokali posłużyły

do przyjęcia założeń do modelowania ener-

gochłonności przykładowej kamienicy. Ce-

lem było ukazanie relokacji strat ciepła po-

między mieszkaniami dla różnych scenariu-

szy ogrzewania poszczególnych lokali

i przy różnym poziomie termomodernizacji

budynku.

Analizę poziomu relokacji strat ciepła

przeprowadzono dla przyjętej na podstawie

wniosków zprzeprowadzonych badań [6,

23], typowej dla danego obszaru kamienicy

referencyjnej. Kamienica ta ma pięć kondy-

gnacji mieszkalnych, z czterema lokalami

mieszkalnymi na każdej znich. Jest budyn-

kiem kończącym pierzeję, o jednej ścianie

przyległej do sąsiedniej kamienicy. Rysunek

11 przybliża układ mieszkań na kolejnych,

powtarzalnych kondygnacjach. Podstawo-

we informacje dotyczące kamienicy referen-

cyjnej zestawiono wtabeli 4.

W celu wyznaczenia zapotrzebowania

na energię użytkową do ogrzewania iwenty-

lacji dla poszczególnych mieszkań icałej ka-

mienicy wykorzystano standardowe oprogra-

mowanie komputerowe Audytor OZC. Proce-

dura wyznaczenia zapotrzebowania na ener-

gię grzewczą budynków zgodna była znor-

mą PN-EN ISO 13790 [31]. Obliczenia wy-

konano dla danych klimatycznych dla miasta

Wrocław [30].

Koncepcja analiz

Analizę energochłonności całego bu-

dynku, jak iposzczególnych mieszkań wka-

mienicy prowadzono dla trzech scenariuszy:

– scenariusz 1: wszystkie mieszkania są

ogrzewane do 21°C;

– scenariusz 2: mieszkania M2_Ip, M3_

Ip, M1_IIp iM1_IVp są ogrzewane do

16,5°C;

– scenariusz 3: mieszkania M2_Ip, M3_

Ip, M1_IIp iM1_IVp są nieogrzewane.

Dla każdego scenariusza wykonano ob-

liczenia dla trzech stanów technicznych ana-

lizowanej kamienicy referencyjnej:

– stan techniczny 1: brak termomoderni-

zacji kamienicy;

– stan techniczny 2: izolacja ścian we-

wnętrznych 5 cm styropianu;

– stan techniczny 3: pełna, możliwa tech-

nicznie, termomodernizacja budynku.

Wkażdym zanalizowanych wariantów

klatka schodowa przyjęta została jako po-

mieszczenie bez zainstalowanego systemu

ogrzewania. Wartości współczynników prze-

nikania ciepła przegród wbudynku dla po-

szczególnych stanów technicznych obiektu

przedstawiono wtabeli 5.

Wyniki analiz

Stan 1 – brak termomodernizacji

Całkowite zapotrzebowanie na energię

użytkową do ogrzewania iwentylacji (Q

h,nd

)

dla kamienicy, w której temperatura we-

wnętrzna wszystkich mieszkań wynosi 21°C

(scenariusz 1) wynosi 155 307 kWh/rok.

Wyniki uzyskane dla poszczególnych

Rysunek 11.

Schemat powtarzalnej kondygnacji budynku

Figure 11. Diagram of arepetitive floor of abuil-

ding

Tabela 4. Charakterystyka kamienicy referen-

cyjnej

Table 4. Characteristics of the reference tene-

ment

Parametr Wartość Jednostka

Liczba kondygnacji 5 -

Wysokość kondygnacji 3 m

Długość elewacji x szerokość

budynku

15,8 x 15,1 m

Kubatura budynku 4294,44 m

Współczynnik kształtu 0,32 1/m

Przeszklenie ścian

zewnętrznych

18,3 %

Współczynnik n

5 1/h

Tabela 5. Współczynniki przenikania ciepła

przegród budowlanych

Tabe 5. Heat transfer coefficients of building

partitions

Współczynnik przenikania

ciepła, W/(m

Przegroda Stan 1 Stan 2 Stan3

Strop wewnętrzny

↑0,75

↓0,71

↑0,75

↓0,71

↑0,36

↓0,34

Strop pod poddaszem 0,54 0,54 0,25

Dach 3,00 3,00 3,00

Ściana zewnętrzna 1,01 1,01 0,64*

Strop nad piwnicą 0,98 0,98 0,25

Ściana wewnętrzna –

dylatacja

0,90 0,90 0,70

Ściana wewnętrzna 1,60 0,50 0,50

Okna zewnętrzne 1,70** 1,70** 0,90***

Okna zewnętrzne

wpiwnicy

3,00** 3,00** 1,4**

Drzwi wewnętrzne 2,50 2,50 2,50

Drzwi zewnętrzne 3,50 3,50 1,30

* Uwzględnia izolację wewnętrzną płytami zgazobeto-

nu (10 cm, r=600 kg/m

)

** g

=0,75

*** g

=0,70

Księga3_25.indb 30Księga3_25.indb 30 20.03.2025 11:39:2220.03.2025 11:39:22

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Instalacje c.o., c.w., z.w.

mieszkań zawiera rysunek 12. Średni wskaź-

nik zapotrzebowania na energię użytkową

do ogrzewania i wentylacji wynosi dla

mieszkań wkamienicy 177,9 kWh/(m

rok).

Jednostkowe zapotrzebowanie na energię

najmniej energochłonnych lokali wynosi

136,2 kWh/m

(lokale M1_Ip, M1_IIp

iM1_IIIp), anajbardziej energochłonnego

242,5 kWh/m

(lokal M3_P), czyli jest

o78% wyższe. Wyniki przeprowadzonych

analiz podkreślają zasadność prowadzenia

działań termomodernizacyjnych wtaki spo-

sób, aby minimalizować nierówności wjed-

nostkowym obciążeniu energetycznym loka-

li wtym samym budynku. Podobne badania

przedstawione w publikacji [4] również

wskazują na te nierówności, jednak winnej

tkance budowlanej i warunkach klimatycz-

nych nie wykazały one aż tak dużych różnic.

Wyniki symulacji dla scenariusza 2,

wktórym założono, że cztery lokale wka-

mienicy są niedogrzewane ukazują zjawisko

relokacji strat ciepła (rysunek 12). Obniżenie

temperatury wtych mieszkaniach wbardzo

niewielkim stopniu wpływa na wartość za-

potrzebowania na energię użytkową do

ogrzewania iwentylacji budynku, obniża je

o 3%. Obniżenie energochłonności lokali

niedogrzewanych jest znacznie większe

i wynosi 69% (lokal M1_IVp), 75% (lokal

M3_Ip), 83% (lokal M2_Ip) i 90% (lokal

M1_IIp). Tak duża redukcja jest wynikiem

przepływu ciepła z lokali sąsiednich. Skut-

kiem tego wzrost zapotrzebowania na ener-

gię dla lokali z jedną wspólną ścianą we-

wnętrzną wyniósł między 12% a16 % (M4_

Ip, M4_IIp, M4_IVp iM2_IVp). Dla lokali

z jednym wspólnym stropem wewnętrznym

wykazano wzrost zapotrzebowania na

energię wynoszący 14% (M3_P), 17%

(M2_P) i 19% (M3_IIp). Dla mieszkań ze

wspólnymi jedną ścianą wewnętrzną ijed-

nym stropem wewnętrznym uzyskano wzrost

wynoszący około 38,5 % (M1_Ip iM2_IIp).

Dla lokalu z dwoma wspólnymi stropami

wewnętrznymi (M1_IIIP) uzyskano najwyż-

szy wzrost zapotrzebowania na energię

wynoszący 44% względem scenariusza 1.

Wlokalach niemających przegrody wspól-

nej zmieszkaniami niedogrzewanymi zmia-

na wynosi od 1% do 3%. Mieszkania są

wróżnym stopniu obciążone na skutek relo-

kacji strat ciepła, gdyż jej poziom zależy od

powierzchni przegród sąsiadujących znie-

ogrzewanymi lokalami oraz ich parametrów

fizycznych. Warto również zauważyć, że

niedogrzewanie czterech z dwudziestu

mieszkań w kamienicy, powoduje wzrost

zapotrzebowania na energię we wszystkich

lokalach wbudynku ze względu na kształto-

wanie się niższej temperatury na klatce

schodowej.

Symulacja dla scenariusza 3, przewidu-

jącego występowanie wkamienicy czterech

pustostanów wykazała, że ogólny bilans

energii użytkowej do ogrzewania kamienicy

obniża się jedynie o4% (względem scena-

riusza 1). Pogłębiony zostaje wtakiej sytuacji

poziom relokacji strat ciepła. Dla lokali zjed-

ną wspólną ścianą wewnętrzną wynosi on

od 1% do 5%. Dla lokali zjednym wspólnym

stropem wewnętrznym od 3% do 5%. Dla

mieszkań ze wspólnymi jedną ścianą we-

wnętrzną ijednym stropem wewnętrznym od

4% do 5%. Dla lokalu zdwoma wspólnymi

stropami wewnętrznymi uzyskano najwyższy

wzrost zapotrzebowania na ciepło, wyno-

szący 10% wporównaniu do scenariusza 2.

W lokalach niemających przegrody wspól-

nej zmieszkaniami niedogrzewanymi zmia-

na nie przekroczyła 1%.

Stan 2 – termomodernizacja ścian

wewnętrznych

Wykonanie izolacji pionowych prze-

gród wewnętrznych (5 cm styropianu) po-

między mieszkaniami oraz pomiędzy miesz-

kaniami iklatką schodową nie ma istotnego

wpływu na wartość zapotrzebowania na

energię użytkową do ogrzewania całego

budynku. Symulacja dla stanu technicznego 2

Rysunek 12.

Zapotrzebowanie na energię użytkową do

ogrzewania iwentylacji wzależności od stop-

nia ogrzewania poszczególnych mieszkań (sce-

nariusz 1 i2) dla stanu technicznego 1

Figure 12. Energy demand for heating and ven-

tilation depending on the heating scerario of

each apartment (scenario 1 and 2) for technical

condition 1

Rysunek 13.

Zapotrzebowanie na energię użytkową do

ogrzewania iwentylacji wzależności od stop-

nia ogrzewania poszczególnych mieszkań (sce-

nariusz 1 i2) dla stanu technicznego 2

Figure 13. Energy demand for heating and ven-

tilation depending on the heating scerario of

each apartment (scenario 1 and 2) for technical

condition 2

Księga3_25.indb 31Księga3_25.indb 31 20.03.2025 11:39:2220.03.2025 11:39:22

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

wykazała, że jego wartość obniżyła się

o1% iwyniosła 153418 kWh/rok. Wyniki

uzyskane dla poszczególnych lokali dla

scenariusza 1 przedstawiono na rysunku 13.

Poziom zróżnicowania energochłonności

jednostkowej lokali nie uległ istotnym zmia-

nom względem analizy wykonanej dla stanu

technicznego 1. Jednostkowe zapotrzebo-

wanie na energię do ogrzewania iwentyla-

cji dla lokalu najbardziej obciążonego jest

o 73% wyższe od zapotrzebowania dla

mieszkania najmniej obciążonego.

Na rysunku 13 przedstawiono również

wyniki analizy dla scenariusza 2. Obniżenie

temperatury wczterech lokalach wbardzo

niewielkim stopniu wpływa na wartość za-

potrzebowania na energię użytkową do

ogrzewania iwentylacji całego obiektu, ob-

niża je o4%. Jak można jednak zauważyć,

izolacja ścian wewnętrznych wsposób istot-

ny wpływa na wewnętrzny transfer ciepła

w budynku. Zmniejszenie energochłonność

mieszkań ogrzewanych do niższej tempera-

tury wynosi 56% (lokal M1_IVp), 66% (lokal

M3_Ip), 73% (lokal M2_Ip) i 77% (lokal

M1_IIp) ijest niższe niż dla stanu techniczne-

go 1 (czyli bez izolacji ścian wewnętrznych).

Wzrost energochłonność pozostałych miesz-

kań zależny jest od liczby irodzaju przegród

wspólnych z mieszkaniami niedogrzewany-

mi. Dla lokali z jedną wspólną ścianą we-

wnętrzną wzrost ten wyniósł między 4% a5 %

(M4_Ip, M4_IIp, M4_IVp iM2_IVp). Dla lo-

kali z jednym wspólnym stropem wewnętrz-

nym wykazano wzrost zapotrzebowania na

energię wynoszący 13% (M3_P), 16%

(M2_P) i 18% (M3_IIp). Dla mieszkań ze

wspólnymi jedną ścianą wewnętrzną i jed-

nym stropem wewnętrznym uzyskano wzrost

wynoszący 28% (M1_Ip iM2_IIp). Dla loka-

lu zdwoma wspólnymi stropami wewnętrzny-

mi (M1_IIIP) uzyskano najwyższy wzrost za-

potrzebowania na energię wynoszący 47%

względem scenariusza 1. Wlokalach niema-

jących przegrody wspólnej z mieszkaniami

niedogrzewanymi zmiana nie przekroczyła

1%. W przypadku niedogrzewania części

lokali (scenariusz 2) izolacja pionowych prze-

gród wewnętrznych zasadniczo powoduje

zmniejszenie poziomu relokacji strat ciepła do

lokali przyległych. Wyjątkiem jest, w przy-

padku prezentowanej symulacji, lokal M1_

IIIP, który został jeszcze mocniej obciążony

stratami przez dwa stropy przyległe do lokali

nieogrzewanych.

Wyniki analizy wykonanej dla scenariu-

sza 3 wykazały pogłębienie opisanego po-

wyżej stanu. Dla lokali z jedną wspólną

ścianą wewnętrzną od 2% do 4%. Dla loka-

li zjednym wspólnym stropem wewnętrznym

od 4% do 9% Dla mieszkań ze wspólnymi

jedną ścianą wewnętrzną ijednym stropem

wewnętrznym od 8% do 9%. Dla lokalu

zdwoma wspólnymi stropami wewnętrzny-

mi (M1_IIIP) uzyskano najwyższy wzrost

zapotrzebowania, wynoszący 23% w po-

równaniu do scenariusza 2. W lokalach

niemających przegrody wspólnej zmieszka-

niami niedogrzewanymi zmiana nie przekro-

czyła 1%.

Podsumowując, należy stwierdzić, że

termoizolacja wyłącznie pionowych we-

wnętrznych przegród budynku może mieć

zarówno pozytywny, jak inegatywny wpływ

na energochłonność mieszkań sąsiadują-

cych zmieszkaniami oniższej temperaturze.

Wlokalach oddzielonych od takich miesz-

kań nieogrzewanych niezaizolowanymi

stropami następuje intensyfikacja relokacji

strat ciepła, która staje się szczególnie pro-

blematyczna, gdy lokal ogrzewany grani-

czy z pustostanem. Wzrost zapotrzebowa-

nia na energię wlokalu zdwoma stropami

sąsiadującymi zpustostanami określono na

poziomie 70% względem scenariusza 1.

Stan 3 – pełna termomodernizacja

budynku

Pełna termomodernizacja obejmowała

możliwe technicznie ocieplenie wszystkich

przegród otaczających pomieszczenia

mieszkalne oraz wymianę okien i drzwi,

zgodnie zdanymi przedstawionymi wtabeli

5. Realizacja tych działań spowodowała

zmniejszenie zapotrzebowania na energię

użytkową do ogrzewania iwentylacji budyn-

ku o30% względem stanu technicznego 1,

do wartości 104 400 kWh/rok. Energo-

chłonność poszczególnych lokali wkamieni-

cy referencyjnej dla stanu technicznego 3

przedstawiono na rysunku 14. Różnica

wjednostkowym zapotrzebowaniu na ener-

gię najbardziej inajmniej energochłonnego

lokalu wynosi 40%. Wwyniku termomoder-

nizacji wartość tego zróżnicowania zmniej-

szyła się prawie opołowę (przyp.: dla stanu

technicznego 1 zróżnicowanie to wynosiło

78%). Stan taki jest dużo korzystniejszy ze

względu na bardziej wyrównany udział po-

szczególnych mieszkań wcałkowitych kosz-

tach ogrzewania budynku.

Na rysunku 14 przedstawiono również

wyniki analizy dla scenariusza 2. Obniżenie

temperatury w czterech lokalach w bardzo

niewielkim stopniu wpływa na wartość zapo-

trzebowania na energię użytkową do ogrze-

wania i wentylacji kamienicy, obniża je

o5%. Zmniejszenie energochłonność miesz-

kań ogrzewanych do niższej temperatury

wynosi 55% (lokal M1_IVp), 61% (lokal

M3_Ip), 66% (lokal M2_Ip) i 69% (lokal

M1_IIp) ijest niższe niż dla stanu techniczne-

go 1 i2. Wzrost energochłonność pozosta-

łych mieszkań zależny jest od liczby irodzaju

przegród wspólnych zmieszkaniami niedo-

grzewanymi. Dla lokali z jedną wspólną

ścianą wewnętrzną wzrost ten wyniósł mię-

dzy 6% a 8% (M4_Ip, M4_IIp, M4_IVp

i M2_IVp). Dla lokali z jednym wspólnym

stropem wewnętrznym wykazano wzrost za-

potrzebowania na energię wynoszący od 12

do 13% (M3_P, M2_P iM3_IIp). Dla miesz-

kań ze wspólnymi jedną ścianą wewnętrzną

i jednym stropem wewnętrznym uzyskano

wzrost wynoszący średnio 22,5% (M1_Ip

i M2_IIp). Dla lokalu z dwoma wspólnymi

stropami wewnętrznymi (M1_IIIP) uzyskano

najwyższy wzrost zapotrzebowania na ener-

gię wynoszący 29% względem scenariusza

1. W lokalach niemających przegrody

wspólnej z mieszkaniami niedogrzewanymi

zmiana nie przekroczyła 2%. Zasadniczo,

w wyniku termomodernizacji uzyskano

Rysunek 14.

Zapotrzebowanie na energię użytkową do

ogrzewania iwentylacji wzależności od stop-

nia ogrzewania poszczególnych mieszkań (sce-

nariusz 1 i2) dla stanu technicznego 3

Figure 14. Energy demand for heating and ven-

tilation depending on the heating scerario of

each apartment (scenario 1 and 2) for technical

condition 3

Księga3_25.indb 32Księga3_25.indb 32 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

Instalacje c.o., c.w., z.w.

zmniejszenie poziomu relokacji strat ciepła

do lokali przyległych.

Wyniki analizy wykonanej dla scenariu-

sza 3 wykazały pogłębienie opisanego po-

wyżej stanu. Dla lokali z jedną wspólną

ścianą wewnętrzną od 3% do 6%. Dla loka-

li zjednym wspólnym stropem wewnętrznym

od 6% do 9% Dla mieszkań ze wspólnymi

jedną ścianą wewnętrzną ijednym stropem

wewnętrznym od 10% do 11%. Dla lokalu

zdwoma wspólnymi stropami wewnętrzny-

mi uzyskano najwyższy wzrost zapotrzebo-

wania na energię, wynoszący 18% wzglę-

dem scenariusza 1. Wlokalach niemających

przegrody wspólnej zmieszkaniami niedo-

grzewanymi zmiana nie przekroczyła 2%.

Termomodernizacja budynku, jaką prze-

widuje stan techniczny 3 kamienicy skutkuje

zmniejszeniem zapotrzebowania na energię

użytkową do ogrzewania wlokalach od 23%

do 42% względem stanu technicznego 1.

Ponieważ w ramach modernizacji przewi-

dziano zarówno izolację przegród zewnętrz-

nych, jak iwewnętrznych, to uzyskano zna-

czące zmniejszenie poziomu relokacji strat

ciepła. Zasadniczo, nie wyeliminowano moż-

liwości zaistnienia tego problemu całkowicie,

jednak ryzyko zostaje znacząco obniżone.

Prawdopodobnym jest, że ocieplenie budyn-

ku skłoniłoby użytkowników do utrzymywania

wyższej temperatury w mieszkaniach (koszt

ich ogrzewania do projektowej lub chociaż

wyższej niż 16,5°C temperatury stałby się dla

nich akceptowalny), skutkując złagodzeniem

lub całkowitą eliminacją alokacji strat ciepła

wobiekcie.

Podsumowanie iwnioski

Wwyniku przeprowadzonych badań in-

-situ oraz wykonanych symulacji i analiz,

stwierdzono, że całkowita wartość luki ener-

getycznej wdwóch zanalizowanych miesz-

kań przyjęła wartości ujemne, rzeczywiste

zużycie ciepła do ogrzewania było o 44%

(M2) i75% (M3) mniejsze od spodziewane-

go. Wjednym zmieszkań stwierdzono wzrost

rzeczywistej energochłonności, wynoszący

29% (M1). Zdiagnozowano, że w jednym

zlokali średnia temperatura wewnętrzna od-

powiadała w przybliżeniu typowym warun-

kom komfortu cieplnego i wynosiła 20,3°C

(M1). Wdwóch lokalach jej wartość wynosi-

ła 16,7°C (M2) i16,6°C (M3), czyli znaczą-

co mniej. W każdym zbadanych mieszkań

alokacja strat ciepła wynikała zwartości tem-

peratury powietrza wewnętrznego oraz są-

siadowania zprzestrzeniami oniskiej tempe-

raturze. Niższa niż projektowa temperatura

w mieszkaniach odpowiedzialna była za

zmniejszenie energochłonności o12% (M1),

64% (M2) i74% (M3). Niższa niż projekto-

wa temperatura powietrza w przestrzeniach

otaczających lokale była odpowiedzialna za

zwiększenie energochłonności o61% (M1),

39% (M2) i27% (M3). Wlokalu M1 stwier-

dzono, że alokacja strat ciepła powoduje

49% wzrost zużycia ciepła. Wlokalach M2

i M3 w wyniku alokacji strat stwierdzono

zmniejszenie zużycia ciepła o 25% (M2)

i47% (M3). Badania wykazały, że alokacja

strat ciepła wtych mieszkaniach stanowi istot-

ny element całkowitej luki energetycznej. Dru-

gim istotnym czynnikiem wpływającym na jej

wartość były inne, niż założone do obliczeń,

warunki pogodowe, odpowiedzialne za

34% (M1) i 33% (M2 i M3) zmniejszenie

zużycia ciepła do ogrzewania względem

zużycia standardowego.

W badaniach in-situ nie stwierdzono

przypadków celowego wykorzystywania

ciepła przenikającego z sąsiednich lokali

wcelu ograniczenia własnego zużycia ener-

gii na ogrzewanie. Bezpośrednią przyczyną

zbyt niskiej temperatury powietrza wdwóch

opisanych w tym artykule lokalach (M2

iM3) było ubóstwo energetyczne, objawia-

jące się brakiem środków na ogrzewanie lo-

kalu do wymaganej temperatury lub brakiem

środków na zainstalowanie źródła ciepła

niewymagającego nakładu sił przekraczają-

cych możliwości mieszkańca. Nieco niższa

od projektowej temperatura w lokalu M1

była wynikiem niewystarczającej mocy insta-

lacji grzewczej, użytkownicy nie byli wstanie

osiągnąć pełnego komfortu cieplnego.

Badania symulacyjne kamienicy przed-

wojennej, niepoddanej termomodernizacji,

pozwoliły na stwierdzenie, że obniżenie

temperatury wczterech zdwudziestu miesz-

kań do 16,5°C skutkuje spadkiem ich ener-

gochłonności od 69% do 90%. Odzwiercie-

dla się to wzrostem zużycia ciepła wprzyle-

głych lokalach wynoszącym od 12% do

44%. Wanalizie zakładającej, że wybrane

lokale mają status pustostanów, stwierdzono

wzrost zapotrzebowania na energię w są-

siadujących mieszkaniach od 15% do 54%.

Stwierdzono, że wwyniku izolacji ścian

wewnętrznych alokacja strat ciepła zmniej-

szyła się. Obniżenie zużycia ciepła wmiesz-

kaniach niedogrzewanych wyniosło od

56% do 77%, skutkiem czego wwiększości

przypadków zmniejszył się również wzrost

zużycia energii wlokalach przyległych, wy-

niósł on od 4% do 28%. Wjednym zmiesz-

kań stwierdzono wzrost względem stanu,

gdzie ściany nie były zaizolowane z 44%

do 47%. Lokal ten graniczył zniedogrzewa-

nymi mieszkaniami poprzez dwa stropy (nie-

zaizolowane), skutkiem czego został dodat-

kowo dociążony stratami ciepła. W przy-

padku założenia, że wybrane lokale mają

status pustostanów, stwierdzono wzrost za-

potrzebowania na energię wsąsiadujących

mieszkaniach od 6% do 70%.

W wyniku przeprowadzenia możliwej

technicznie termomodernizacji budynku uzy-

skano obniżenie zapotrzebowania na ener-

gię do ogrzewania całego budynku o33%

oraz wyrównanie energochłonności poszcze-

gólnych lokali. Zróżnicowanie jednostkowe-

go zapotrzebowania na energię wynikające

zpołożenia lokalu wbryle budynku wynosiło

wobiekcie pierwotnym nawet 78%. Po termo-

modernizacji różnice te nie przekraczają

40%. Ewentualne niedogrzewanie czterech

lokali skutkuje zmniejszeniem ich energo-

chłonności o55% do 69%, awięc mniejszym

niż dla stanu technicznego 1 i2. Przekłada się

to na mniejszy wzrost zapotrzebowania na

ciepło wlokalach przyległych, wynoszący od

6% do 29%. Biorąc zaś pod uwagę, że pro-

jektowe zapotrzebowanie na ciepło miesz-

kań (wzałożeniu niedogrzewanych) zmniej-

szyło się o23% do 33%, prawdopodobnym

wydaje się że, koszty eksploatacji dotychczas

niedogrzewanych lokali staną się akcepto-

walne dla ich mieszkańców, co skutkować

będzie złagodzeniem lub eliminacją relokacji

strat ciepła. Zmniejszenie zapotrzebowania

na ciepło budynku i izolacja przegród we-

wnętrznych nie wpłynie bezpośrednio na

usunięcie ewentualnych pustostanów. W ta-

kim przypadku stwierdzono wzrost zapotrze-

bowania na energię wsąsiadujących znimi

mieszkaniach o11% do nawet 47%.

Problem relokacji strat ciepła pomiędzy

mieszkaniami w przedwojennych kamieni-

cach jest problemem złożonym. Jej przyczyny

mają zazwyczaj głęboki kontekst społeczny,

nacechowany ubóstwem energetycznym.

Ubóstwo to objawia się zachowaniami użyt-

kowników lokali zmierzającymi do zmniejsze-

nia kosztów ogrzewania, do poziomu możli-

wego do poniesienia oraz brakiem podejmo-

wania działań polegających na dostosowa-

niu systemu grzewczego do ich potrzeb. Ob-

niżenie temperatury wmieszkaniach jest obok

obniżania poziomu wentylacji jednym ze

sposobów utrzymania kosztów eksploatacji

na akceptowalnym poziomie. Ponadto,

mieszkania wkamienicach często są wyposa-

żone w indywidualne źródła ogrzewania,

wtym piece kaflowe oniskiej efektywności,

wymagające dużego zaangażowania użyt-

kowników w celu utrzymania wymaganej

mocy grzewczej. Mieszkańcy nie zawsze są

w stanie utrzymać ciągłą pracę tych syste-

mów, nie ze względu na koszty eksploatacji,

aze względu na stan zdrowia czy obowiązki

zawodowe. Oddzielnym, poważnym proble-

mem jest wpływ pustostanów, obecnych

szczególnie wzasobie komunalnym, na straty

ciepła mieszkań do nich przylegających.

Skutki obniżania temperatury wmieszka-

niach są w kamienicach znacznie bardziej

nasilone niż wnowszych budynkach. Związa-

ne jest to głównie zbardzo niskim stopniem

izolacji termicznej przegród wewnętrznych

(lub całkowitym brakiem izolacji), co powo-

duje intensywny przepływ ciepła pomiędzy

lokalami mieszkalnymi. Nawet nieznaczna

różnica temperatury w sposób znaczący

może wpłynąć na energochłonność, aco za

tym idzie koszty ogrzewania wposzczegól-

nych mieszkaniach. W skrajnych przypad-

kach sytuacja niedogrzewania pomieszczeń

w sąsiednich lokalach mieszkalnych może

prowadzić do niemożności utrzymania wy-

maganej temperatury wewnętrznej wprzyle-

głych mieszkaniach ogrzewanych. Waspek-

cie lokali wprzedwojennych kamienicach jest

to problem znacząco wpływający również na

komfort cieplny mieszkańców.

Jednym zproponowanych wliteraturze

rozwiązań omawianego problemu jest

Księga3_25.indb 33Księga3_25.indb 33 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

wdrożenie inteligentnych systemów zarządza-

nia energią, które monitorują zużycie ciepła

wkażdym mieszkaniu idynamicznie dostoso-

wują jego rozdział. Dotyczą one jednak bu-

dynków wyposażonych w centralny system

ogrzewania. Takie systemy mogą zapobiegać

nadmiernemu przepływowi ciepła między lo-

kalami ipoprawiać efektywność energetycz-

ną całego budynku. Drugą grupą metod

zmniejszających relokację kosztów ogrzewa-

nia jest wprowadzenie zmian w modelach

rozliczeń. Obecne systemy, oparte głównie na

pomiarze dostarczanego ciepła, nie uwzględ-

niają wewnętrznego transferu energii między

lokalami, co prowadzi do niesprawiedliwego

rozliczenia kosztów ogrzewania. Pomocne

przy rozwiązaniu tego problemu może być

zwiększenie udziału opłat stałych w rachun-

kach za ogrzewanie, co zniechęcałoby do

celowego niedogrzewania mieszkań w celu

oszczędności, a jednocześnie zapewniałoby

bardziej sprawiedliwy podział kosztów.

Rozwiązanie problemu relokacji strat cie-

pła jedynie poprzez powyższe metody nie

przyniesie rezultatów dla kamienic przedwo-

jennych. Obiekty te mają tak wysokie zapo-

trzebowanie na ciepło, że bez względu na

sposób rozliczeń część mieszkańców nie

będzie wstanie ponieść narzuconych kosz-

tów eksploatacji. Przeprowadzone badania

pokazują, że rozwiązanie tego problemu

w przedwojennych kamienicach, wymaga

złożonego podejścia łączącego termomo-

dernizację, pozwalającą na obniżenie kosz-

tów eksploatacji do akceptowalnego przez

użytkownika poziomu, nowoczesne systemy

zarządzania energią oraz bardziej sprawie-

dliwe modele rozliczeń za ogrzewanie.

LITERATURA

[1] Dziennik Unii Europejskiej: Dyrektywa Parla-

mentu Europejskiego iRady (UE) 2024/1275

zdnia 24 kwietnia 2024 r. wsprawie charak-

terystyki energetycznej budynków.

[2] Baborska-Narożny, M., Szulgowska-Zgrzy-

wa, M., Mokrzecka, M., Chmielewska, A.,

Fidorow-Kaprawy, N., Stefanowicz, E., Pie-

churski, K., Laska, M.: Climate justice: air quali-

ty and transitions from solid fuel heating. Buil-

dings and Cities. 1, (2020). https://doi.

org/10.5334/bc.23

[3] Krajewska-Szkudlarek, J., Stańczyk, J., Domań-

ska, M.: Modelowanie zużycia energii na cele

c.o. ic.w. wbudynkach wielorodzinnych na tle

sytuacji meteorologicznej we Wrocławiu. Instal.

5, 10–16 (2024). https://doi.org/10.36119/

15.2024.5.2

[4] Ling, J., Li, Q., Xing, J.: The influence of apart-

ment location on household space heating

consumption in multi-apartment buildings. Ener-

gy Build. 103, 185–197 (2015). https://doi.

org/10.1016/J.ENBUILD.2015.06.057

[5] Szulgowska-Zgrzywa, M., Stefanowicz, E.,

Chmielewska, A., Piechurski, K.: Detailed Analy-

sis of the Causes of the Energy Performance Gap

Using the Example of Apartments in Historical

Buildings in Wroclaw (Poland). Energies (Basel).

16, (2023). https://doi.org/10.3390/

en16041814

[6] Szulgowska-Zgrzywa, M., Stefanowicz, E.,

Piechurski, K., Chmielewska, A., Kowalczyk,

M.: Impact of users’ behavior and real weather

conditions on the energy consumption of tene-

ment houses in Wroclaw, Poland: Energy per-

formance gap simulation based on a model

calibrated by field measurements. Energies

(Basel). 13, (2020). https://doi.

org/10.3390/en13246707

[7] Zou, P.X.W., Xu, X., Sanjayan, J., Wang, J.:

Review of 10 years research on building energy

performance gap: Life-cycle and stakeholder

perspectives. Energy Build. 178, 165–181

(2018). https://doi.org/10.1016/J.ENBU-

ILD.2018.08.040

[8] Li, L., Sun, W., Hu, W., Sun, Y.: Impact of natu-

ral and social environmental factors on building

energy consumption: Based on bibliometrics.

Journal of Building Engineering. 37, 102136

(2021). https://doi.org/10.1016/J.

JOBE.2020.102136

[9] Gjorgievski, V.Z., Cundeva, S., Georghiou,

G.E.: Social arrangements, technical designs

and impacts of energy communities: Areview.

Renew Energy. 169, 1138–1156 (2021).

https://doi.org/10.1016/J.RENE-

NE.2021.01.078

[10] Yan, D., O’Brien, W., Hong, T., Feng, X., Burak

Gunay, H., Tahmasebi, F., Mahdavi, A.: Occu-

pant behavior modeling for building perfor-

mance simulation: Current state and future

challenges. Energy Build. 107, 264–278

(2015). https://doi.org/10.1016/J.ENBU-

ILD.2015.08.032

[11] Szałański, P., Kowalski, P., Cepiński, W., Kęskie-

wicz, P.: The Effect of Lowering Indoor Air Tempe-

rature on the Reduction in Energy Consumption

and CO2 Emission in Multifamily Buildings in

Poland. Sustainability (Switzerland). 15, (2023).

https://doi.org/10.3390/su151512097

[12] Calise, F., Cappiello, F.L., Cimmino, L., Vicido-

mini, M.: Dynamic analysis of the heat theft

issue for residential buildings. Energy Build.

282, 112790 (2023). https://doi.

org/10.1016/J.ENBUILD.2023.112790

[13] Calise, F., Cappiello, F.L., D’Agostino, D., Vici-

domini, M.: Anovel approach for the calcula-

tion of the energy savings of heat metering for

different kinds of buildings. Energy Build. 252,

111408 (2021). https://doi.org/10.1016/J.

ENBUILD.2021.111408

[14] Xue, P., Yang, F., Zhang, Y., Zhao, M., Xie, J.,

Liu, J.: Quantitative study on adjacent room heat

transfer: Heating load and influencing factors.

Sustain Cities Soc. 51, 101720 (2019). https://

doi.org/10.1016/J.SCS.2019.101720

[15] Gafsi, A., Lefebvre, G.: Stolen heating or

cooling energy evaluation in collective buil-

dings using model inversion techniques. Energy

Build. 35, 293–303 (2003). https://doi.

org/10.1016/S0378-7788(02)00093-2

[16] Lukić, N., Nikolić, N., Timotijević, S., Tasić, S.:

Influence of an unheated apartment on the

heating consumption of residential building

considering current regulations—Case of Ser-

bia. Energy Build. 155, 16–24 (2017). https://

doi.org/10.1016/J.ENBUILD.2017.09.006

[17] Mauri, L., Carnielo, E., Basilicata, C.: Asses-

sment of the Impact of aCentralized Heating

System Equipped with Programmable Thermo-

static Valves on Building Energy Demand. Ener-

gy Procedia. 101, 1042–1049 (2016). https://

doi.org/10.1016/J.EGYPRO.2016.11.132

[18] Liu, L., Fu, L., Jiang, Y., Guo, S.: Major issues

and solutions in the heat-metering reform in

China. Renewable and Sustainable Energy

Reviews. 15, 673–680 (2011). https://doi.

org/10.1016/J.RSER.2010.08.009

[19] Szaflik, W., Stachel, A.A.: Określenie maksy-

malnego i minimalnego kosztu ciepła dostar-

czonego w sezonie grzewczym do lokalu

wyposażonego wpodzielniki kosztów ogrze-

wania. Instal. 7–8, 21–28 (2022). https://doi.

org/10.36119/15.2022.7-8.2

[20] Ciuman, H., Specjał, A.: Propozycja modyfika-

cji rozliczeń indywidualnych kosztów ogrzewa-

nia w budynkach wielorodzinnych. Instal. 1,

6–13 (2018)

[21] Dzierzgowski, M.: Rozliczanie indywidualnych

kosztów ogrzewania z uwzględnieniem mię-

dzymieszkaniowych przepływów ciepła. Instal.

1, 12–17 (2003)

[22] Baborska-Narożny, M., Szulgowska-Zgrzy-

wa, M., Chmielewska, A., Stefanowicz, E.,

Fidorów-Kaprawy, N., Piechurski, K., Laska,

M.: Understanding residential fuel combustion

challenge—real world study in Wroclaw,

Poland. Smart Innovation, Systems and Techno-

logies. 163, 747–757 (2020). https://doi.

org/10.1007/978-981-32-9868-2_63

[23] Baborska-Narożny, M., Laska, M., Fidorów-

-Kaprawy, N., Mokrzecka, M., Małyszko, M.,

Smektała, M., Stefanowicz, E., Piechurski, K.:

Thermal comfort and transition from solid fuel

heating in historical multifamily buildings —

Real-world study in Poland. Energy Build. 248,

(2021). https://doi.org/10.1016/j.enbu-

ild.2021.111178

[24] Główny Urząd Statystyczny, https://stat.gov.pl/

[25] Szulgowska-Zgrzywa, M., Piechurski, K., Ste-

fanowicz, E., Baborska-Narożny, M.: Multi-

-criteria assessment of the scenarios of chan-

ging the heating system in apartments in histori-

cal buildings in Wroclaw (Poland) – Case

study. Energy Build. 254, (2022). https://doi.

org/10.1016/j.enbuild.2021.111611

[26] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z Dnia

12 Kwietnia 2002 r. w Sprawie Warunków

Technicznych, Jakim Powinny Odpowiadać

Budynki iich Usytuowanie (Dz.U. 2002 nr 75

poz. 690), https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/

DocDetails.xsp?id=WDU20020750690

[27] Moeller, S., Weber, I., Schröder, F., Bauer, A.,

Harter, H.: Apartment related energy perfor-

mance gap – How to address internal heat

transfers in multi-apartment buildings. Energy

Build. 215, 109887 (2020). https://doi.

org/10.1016/J.ENBUILD.2020.109887

[28] Baborska-Narożny, M., Laska, M., Fidrów-

-Kaprawy, N., Małyszko, M.: Circadian winter

thermal profiles and thermal comfort in historical

housing – Field study. In: Journal of Physics:

Conference Series. Institute of Physics (2021)

[29] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury i Roz-

woju zdnia 27 lutego 2015 r. wsprawie meto-

dologii wyznaczania charakterystyki energe-

tycznej budynku lub części budynku oraz świa-

dectw charakterystyki energetycznej, https://

isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?i-

d=WDU20150000376

[30] Dane Do Obliczeń Energetycznych Budynków,

https://www.gov.pl/web/archiwum-inwesty-

cje-rozwoj/dane-do-obliczen-energetycz-

nych-budynkow

[31] PN-EN ISO 13790:2009 „Energetyczne wła-

ściwości użytkowe budynków. Obliczanie

zużycia energii na potrzeby ogrzewania ichło-

dzenia”, (2009)

Źródła finansowania

Badania zostały zrealizowane dzięki ini-

cjatywie „DiverCITY 4 – polsko-norweska

współpraca wzakresie kreowania nowocze-

snych rozwiązań rozwojowych w miastach”

korzystała z dofinansowania w wysokości

300 000 euro, otrzymanego od Islandii,

Liechtensteinu iNorwegii ze środków Fundu-

szy norweskich i EOG w ramach Funduszu

Współpracy Dwustronnej perspektywy 2014-

21. Celem inicjatywy było zidentyfikowanie

najefektywniejszych rozwiązań i stworzenie

sieci współpracy oraz wymiana doświadczeń

między samorządami polskimi iPaństw-Dar-

czyńców, ze szczególnym uwzględnieniem

tematyki partycypacji społecznej wodnowie

miast ipoprawy środowiska miejskiego.

Księga3_25.indb 34Księga3_25.indb 34 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23