Wprowadzenie

Wobliczu rosnących wyzwań środo-

wiskowych oraz zwiększonego zapotrze-

bowania na wodę przy jednoczesnym

zanieczyszczeniu dostępnych zasobów

wodnych, jakość wód powierzchniowych

stała się przedmiotem intensywnych ba-

dań naukowych idziałań inżynierskich.

W ciągu ostatnich lat nastąpiły zna-

czące zmiany wpodejściu do oceny jako-

ści wód. Umożliwiły one dokładniejsze

monitorowanie ianalizę wybranych para-

metrów jakości wody na drobniejszych

skalach, co przyczyniło się do lepszego

zrozumienia wpływu działalności człowie-

ka na środowisko wodne.

Wzrost świadomości ekologicznej

oraz wprowadzenie nowych regulacji pra-

wa międzynarodowego i unijnego zmo-

dernizowały sposób oceny jakości wód.

Zgodnie zRamową Dyrektywą Wodną –

Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Eu-

ropejskiego iRady zdnia 23 października

2000 r. ustanawiającą ramy wspólnoto-

wego działania wdziedzinie polityki wod-

nej – kryterium klasyfikacji jakości wód jest

tzw. stan ekologiczny lub potencjał ekolo-

giczny (dla wód silnie zmienionych oraz

sztucznych), awody ocenia się względem

klas jakości wód (anie klas czystości, jak to

było do roku 2008) [1]. Zmiany te wpro-

wadziły perspektywę ochrony ekosyste-

mów wodnych izrównoważonego zarzą-

dzania zasobami wodnymi do procesu

oceny [2]. Rozszerzenie ram oceny jakości

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

J akość wód powierzchniowych/Surface water quality

Porównanie parametrów fizykochemicznych

wód powierzchniowych oróżnym przeznaczeniu

na przykładzie zbiorników Tatar Górny iTatar Dolny

Comparison of physicochemical parameters of surface waters with different

purposes on the example of the Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs

DOROTA GRYGLIK, EWELINA KAPUŚCIŃSKA, PAWEŁ JAGNIĄTKOWSKI

DOI 10.36119/15.2025.3.6

Celem pracy było zbadanie zmienności wartości wybranych parametrów fizyko-chemicznych wwodach powierzch-

niowych wzależności od pory roku. Oznaczenia prowadzono dla wody zZalewu Tatar wRawie Mazowieckiej.

Próbki wody do badań pobierane były wokresie od maja do grudnia 2023 roku. Do oznaczeń wytypowano nastę-

pujące wskaźniki jakości wody: temperatura, pH, mętność, przewodność elektryczna właściwa, stężenie tlenu roz-

puszczonego, biochemiczne zapotrzebowanie na tlen, chemiczne zapotrzebowanie na tlen metodą nadmangania-

nową, stężenie azotu amonowego, fosforu ortofosforanowego, żelaza (III) oraz chlorków. Wyniki badań były

odniesione do ogólnych wskaźników jakości wód powierzchniowych obowiązujących wPolsce. Zaobserwowano,

że niektóre właściwości fizyko-chemiczne wód badanych zbiorników podlegały dynamicznym zmianom wokresie

prowadzonych badań. Ponadto, stwierdzono, że realnym zagrożeniem dla wód badanych zbiorników jest podwyż-

szone stężenie fosforu ortofosforanowego, które, wokresie letnim, może prowadzić do nadmiernego rozwoju orga-

nizmów fitoplanktonowych (eutrofizacji).

Słowa kluczowe: jakość wody, eutrofizacja, kąpielisko, zalew Tatar

The aim of the study was to examine the variability of selected physicochemical parameters in surface waters

depending on the season. Measurements were conducted on water from Tatar Reservoir in Rawa Mazowiecka.

Analyzed water samples were collected from May to December 2023. The following water quality indicators were

selected for analysis: temperature, pH, turbidity, specific electrical conductivity, dissolved oxygen concentration,

biochemical oxygen demand, chemical oxygen demand using the permanganate method, ammonium nitrogen

concentration, orthophosphate phosphorus concentration, iron (III) concentration and chloride concentration. The

study results were compared with the general surface water quality indicators applicable in Poland. It was observed

that some physicochemical properties of the studied reservoirs underwent dynamic changes during the study period.

Furthermore, it was found that an actual threat to the water in the studied reservoirs is the elevated concentration of

orthophosphate phosphorus, which, during the summer period, may lead to excessive development of phytoplankton

organisms (eutrophication).

Keywords: water quality, eutrophication, swimming area, Tatar Reservoir

dr Dorota Gryglik, https://orcid.org/0000-0001-6370-1486, dr Ewelina Kapuścińska, https://orcid.org/0000-0002-1003-8462 ‒

Politechnika Łódzka, Wydział Budownictwa, Architektury iInżynierii Środowiska, Instytut Inżynierii Środowiska iInstalacji Budowlanych, Łódź

inż. Paweł Jagniątkowski, student Wydziału Budownictwa, Architektury iInżynierii Środowiska Politechniki Łódzkiej na kierunku Inżynieria

Środowiska wBudownictwie. Adres do korespondencji/ Corresponding: ewelina.gutkowska@p.lodz.pl

Księga3_25.indb 48Księga3_25.indb 48 20.03.2025 11:39:2420.03.2025 11:39:24

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Jakość wód powierzchniowych

wód obejmuje obecnie nie tylko parametry

fizykochemiczne, ale również biologiczne

(stanowiące grupę wskaźników podsta-

wowych) i hydromorfologiczne, co po-

zwala na kompleksowe podejście do oce-

ny stanu ekosystemu wodnego ijego zdol-

ności do samoregulacji oraz regeneracji.

Wody powierzchniowe przeznaczone

do celów rekreacyjnych wtym kąpielisko-

wych podlegają dodatkowym regulacjom

prawnym wynikającym zRozporządzenia

Ministra Zdrowia z2019 roku mającym na

celu zapewnienie bezpieczeństwa zdro-

wotnego wody [3]. Klasyfikacja jakości

wody w kąpielisku opiera się na ocenie

mikrobiologicznej oraz ocenie wizualnej

obejmującej: występowanie zakwitu sinic

(w postaci smugi, kożucha, piany), roz-

mnażanie makroalg lub fitoplanktonu mor-

skiego, obecność w wodzie zanieczysz-

czeń, takich jak: materiały smoliste, szkło,

tworzywa sztuczne, guma lub inne odpa-

dy. Stwierdzenie masowego rozwoju or-

ganizmów fitoplanktonowych skutkuje nie-

dopuszczeniem wód powierzchniowych

do kąpieli oraz prowadzi do utraty równo-

wagi ekosystemu na skutek pogorszenia

warunków tlenowych wwodzie, obumie-

rania organizmów żywych inagromadze-

nia substancji toksycznych. Zakwit wody

jest zjawiskiem sezonowym uzależnionym

od temperatury wody i powietrza oraz

dostępności światła [4]. Rozwój fitoplank-

tonu jest zdeterminowany również dostęp-

nością azotu i fosforu w wodach po-

wierzchniowych (ich żyznością) [5]. Wśród

czynników limitujących rozwój organi-

zmów fitoplanktonowych wymienia się tak-

że odczyn wody istężenie dwutlenku wę-

gla [6]. Określenie czynników ogranicza-

jących wzrost fitoplanktonu jest podstawą

podjęcia działań zapewniających bezpie-

czeństwo zdrowotne wody i pozwalają-

cych na utrzymanie rekreacyjnych funkcji

wód powierzchniowych.

Celem niniejszej pracy była ocena

zmienności wybranych parametrów fizy-

ko-chemicznych wody zbiornika Tatar

Dolny wykorzystywanego do celów rekre-

acyjnych oraz wytypowanie czynników,

które mogłyby decydować oniedopusz-

czeniu wód zbiornika do kąpieli na skutek

masowego rozwoju fitoplanktonu. Doko-

nano porównania uzyskanych wartości

badanych parametrów zwartościami uzy-

skanymi dla zbiornika Tatar Górny, obję-

tego ochroną.

Opis badań

Obiekt badań

Badania prowadzono na obszarze

Zalewu Tatar znajdującego się w Rawie

Mazowieckiej, w powiecie rawskim,

wwojewództwie łódzkim (Rys. 1).

Jest to sztuczny zbiornik utworzony

w latach osiemdziesiątych XX wieku po-

przez spiętrzenie rzeki Rawki, która po-

wstaje zpołączenia dwóch cieków wod-

nych wodległości ok. 5 km od Koluszek.

Zalew składa się zdwóch zbiorników

wodnych oddzielonych od siebie jazem.

Większy zbiornik – opowierzchni 55 ha

– nazywany Tatar Dolny, jest zbiornikiem

rekreacyjnym zogólnodostępnym kąpieli-

skiem otwartym w sezonie wakacyjnym.

Tatar Dolny opojemności 120 tys. m

pełni

również funkcję energetyczną (mała elek-

trownia wodna owydajności 90kW) [8].

Prawy brzeg zbiornika otacza kompleks

leśny, natomiast po przeciwnej stronie do-

minują użytki rolne izabudowa mieszkal-

na. Maksymalna głębokość zbiornika wy-

nosi 3,5m, a średnia jego głębokość to

2 m. Mniejszy ze zbiorników – Tatar

Górny – o powierzchni 18 ha nie pełni

funkcji rekreacyjnej. Tatar Górny podlega

ochronie obszarowej (rezerwat przyrody),

gdyż stanowi schronienie dla ptaków

wodnych. Zalew Tatar nie posiada ewi-

dencjonowanych punktowych źródeł za-

nieczyszczeń. Ścieki zsieci kanalizacyjnej

Rawy Mazowieckiej odbiera oczyszczal-

nia ścieków wŻydomicach funkcjonująca

od 1976 roku [9]. Głównymi czynnikami

wpływającymi na jakość wód zbiorników

Tatar Górny iTatar Dolny są dopływ rzeki

Rawki, źródła obszarowe izasilanie we-

wnętrzne (osady denne).

Metodyka badań

Wodę do badań pobierano zdwóch

zbiorników wodnych raz w miesiącu

wokresie od maja do grudnia 2023 roku.

Miejsca poboru prób zaznaczono na rys.1.

– punkty 4 i5. Wprzypadku zbiornika re-

kreacyjnego próbki wody pobierano zod-

ległości 1,5m od brzegu igłębokości 20-

30 cm. Punkt poboru wody do badań

wzbiorniku nierekreacyjnym był uzależnio-

ny od poziomu wody, ale przeważnie była

to odległość około 50cm od brzegu zgłę-

bokości 15-20cm. Bezpośrednio wterenie

dokonywano pomiaru temperatury i pH

wody za pomocą przenośnego pH-metru

CP-411 firmy Elmetron. Pozostałe analizy fi-

zyko-chemiczne wody wykonano wlabo-

ratorium bezpośrednio po przywiezieniu

próbek. Do pomiaru stężenia tlenu rozpusz-

czonego w wodzie zastosowano tleno-

mierz Thermo-Scientific Orion 3 Star DO

Benchtop. Mętność wody oznaczano

zwykorzystaniem mętnościomierza HACH

2100N IS. Oznaczenia elektrycznej prze-

wodności właściwej dokonano kondukto-

metrem Radelkis OK-102/1. Za pomocą

spektrofotometru HITACHI model U-2001

mierzono zawartość związków azotu, fos-

foru i żelaza. Oznaczenia chemicznego

zapotrzebowania tlenu (utlenialność) wy-

konywano metodą nadmanganianową,

zkolei oznaczenia stężenia chlorków meto-

dą argentometryczną (metodą Mohra).

Biochemiczne zapotrzebowanie na tlen

obliczano jako różnicę zawartości tlenu

rozpuszczonego w wodzie oznaczonego

wdniu poboru wody oraz po 5 dobach.

Uzyskane wartości przedstawiono na

wykresach obrazujących zmianę danych

wskaźników w zależności od panującej

pory roku.

Wyniki badań

Ocenę jakości wód zbiorników Tatar

Górny i Tatar Dolny przeprowadzono na

podstawie wybranych wskaźników: tempe-

ratura wody, odczyn pH, mętność, prze-

wodność elektryczna właściwa, stężenie

tlenu rozpuszczonego, biochemiczne za-

potrzebowanie na tlen (BZT

), chemiczne

zapotrzebowanie na tlen metodą nadman-

ganianową (ChZT-Mn), stężenie azotu

amonowego (N-NH

), fosforu ortofosfo-

ranowego (P-PO

), żelaza (F-Fe

) oraz

chlorków.

Na podstawie uzyskanych wyników

stwierdzono, że niektóre właściwości fizy-

ko-chemiczne wód badanych zbiorników

podlegały wahaniom sezonowym.

Temperatura wody

W analizowanym przedziale czasu

temperatura wody badanych zbiorników

zmieniała się w szerokim zakresie od

Rys.1.

Obszar badań ilokali-

zacja stanowisk

badawczych – Zalew

Tatar wRawie Mazo-

wieckiej (opracowanie

własne na podstawie

[7])

Fig.1.Study area and

location of study sites –

Tatar Reservoir in Rawa

Mazowiecka (own ela-

boration based on [7])

Księga3_25.indb 49Księga3_25.indb 49 20.03.2025 11:39:2420.03.2025 11:39:24

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

7,2

C do 23,7

C (Tatar Dolny) oraz od

7,3

C do 21,4

C (Tatar Górny) (rys. 2).

Zbiornik Tatar Dolny charakteryzował się

wyższą średnią temperaturą (17

C) wpo-

równaniu to zbiornika Tatar Górny

(15,5

C). W obydwu przypadkach naj-

chłodniejszym miesiącem był grudzień,

anajcieplejszym lipiec. Zgodnie zRozpo-

rządzeniem Ministra Infrastruktury wspra-

wie klasyfikacji stanu ekologicznego, po-

tencjału ekologicznego istanu chemiczne-

go oraz sposobu klasyfikacji stanu jednoli-

tych części wód powierzchniowych, atak-

że środowiskowych norm jakości dla sub-

stancji priorytetowych [10], warunki ter-

miczne panujące wzbiornikach odpowia-

dały Iklasie jakości wód, jedynie wlipcu

iwsierpniu wzbiorniku Tatar Dolny nastą-

pił nieznaczny wzrost tego wskaźnika od-

powiadający II klasie jakości.

Odczyn wody

Wciągu roku dynamicznie zmieniały

się wartości pH wody (rys. 3). Wzbiorniku

Tatar Górny wahały się od 6,82 do 8,03,

aich wartość średnia wynosiła 7,54, zko-

lei wzbiorniku rekreacyjnym utrzymywały

się wprzedziale od 7,21 do 8,51, awar-

tość średnia wynosiła 7,95. W obydwu

badanych zbiornikach najniższe wartości

pH wody obserwowano wpaździerniku,

natomiast najwyższe w maju, czerwcu

iwe wrześniu.

Niska wartość pH wody, odnotowana

w październiku 2023 roku, mogła być

skorelowana z największą miesięczną

sumą opadów (wynoszącą 125,5 mm)

opublikowaną przez Instytut Meteorologii

i Gospodarki Wodnej [11]. Jednocześnie

najwyższe wartości pH przypadały na

miesiące z najniższą sumą opadów 22,3

mm (05.2023r.), 15,1 mm (06.2023r.)

i 13,8 mm (09.2023r.). Wartości pH

w przedziale 7,5-8,5 przypadające na

miesiące maj, czerwiec ilipiec mogły być

związane również z absorpcją dwutlenku

węgla przez roślinność wodną ifitoplank-

ton. Otrzymane wartości pH wody bada-

nych zbiorników mieściły się w granicach

Iklasy jakości wód powierzchniowych [10].

Tlen rozpuszczony

Wykonane pomiary stężenia tlenu

rozpuszczonego uwidoczniły różnice

wnatlenieniu pomiędzy badanymi zbior-

nikami (rys. 4). Zbiornik Tatar Górny cha-

rakteryzował się mniejszą średnią zawar-

tością tlenu rozpuszczonego (6,8 mg O

)

w porównaniu do zbiornika Tatar

Dolny (8,49 mg O

/dm

). Prawdopo-

dobnie zaobserwowane różnice wynikały

z napowietrzenia wody przepływającej

przez stopień wodny znajdujący się mię-

dzy badanymi zbiornikami. Zanotowane

wtrakcie prowadzonych badań wartości

stężenia tlenu rozpuszczonego nie po-

zwalały jednoznacznie sklasyfikować

obydwu zbiorników. W zależności od

miesiąca warunki tlenowe panujące

w zbiornikach wskazywały na I bądź II

klasę jakości wody [10].

Wyższe wartości stężenia tlenu

w zbiorniku Tatar Dolny mogły wynikać

również z mniejszego zanieczyszczenia

materią organiczną na co wskazywały

oznaczone wartości BZT

i indeksu nad-

manganianowego (ChZT-Mn) (rys. 5 i6).

Średnia wartość BZT

wbadanym okresie

wprzypadku zbiornika Tatar Dolny wynosi-

ła 2,54 mg O

/dm

(I klasa) a wartość

maksymalna była równa 4,72 mg O

(II klasa). Zbiornik Tatar Górny charak-

teryzował się większą wartością średnią

imaksymalną BZT

wynoszącą odpowied-

nio 3,42 mg O

/dm

(II klasa) i8 mg O

(poniżej II klasy jakości). Na większe

obciążenie zbiornika Tatar Górny materią

organiczną trudno rozkładalną wskazywa-

ły otrzymane wartości ChZT-Mn (wartość

średnia: 7,74 mg O

/dm

; wartość maksy-

malna: 13,4 mg O

/dm

). Próbki wody

pochodzące ze zbiornika rekreacyjnego

Rys.2.

 Zmienność temperatury wody w zbiornikach

Tatar Górny iTatar Dolny wokresie od maja do

grudnia 2023 roku

Fig. 2. Variability of temperature of water in

Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs from

May to December 2023

Rys.4.

Zmienność zawartości tlenu wwodzie wzbior-

nikach Tatar Górny iTatar Dolny wokresie od

maja do grudnia 2023 roku

Fig.4.Variability of oxygen content in water in

Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs from

May to December 2023

Rys.3.

Zmienność pH wody wzbiornikach Tatar Górny

i Tatar Dolny w okresie od maja do grudnia

2023 roku

Fig.3.Variability of pH of water in Tatar Górny

and Tatar Dolny reservoirs from May to Decem-

ber 2023

Rys.5.

Zmienność wartości BZT

wody wzbiornikach

Tatar Górny iTatar Dolny wokresie od maja do

grudnia 2023 roku

Fig. 5. Variability of BOD

value of water in

Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs from

May to December 2023

Rys.6.

Zmienność wartości CHZT-Mn wody wzbiorni-

kach Tatar Górny i Tatar Dolny w okresie od

maja do grudnia 2023 roku

Fig.6.Variability of COD-Mn value of water in

Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs from

May to December 2023

Księga3_25.indb 50Księga3_25.indb 50 20.03.2025 11:39:2520.03.2025 11:39:25

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Jakość wód powierzchniowych

charakteryzowały się niższymi wartościami

indeksu nadmanganianowego (wartość

średnia: 6,04 mg O

/dm

; wartość mak-

symalna: 8,0 mg O

/dm

Mętność wody

Zaobserwowane różnice wzawarto-

ści tlenu rozpuszczonego wwodach ba-

danych zbiorników mogły mieć związek

zefektywnością procesu fotosyntezy pro-

wadzonego przez rośliny wodne i fito-

plankton. Wydzielanie tlenu w procesie

fotosyntezy przebiega intensywniej wwo-

dzie klarownej o wysokiej przepuszczal-

ności światła słonecznego. Wzrost mętno-

ści izaburzenie przenikania światła przez

warstwę wody działa ograniczająco na

przebieg procesu i uwalnianie tlenu.

Zbiornik Tatar Dolny charakteryzował się

niższą średnią mętnością (6,39 NTU)

wporównaniu do Zbiornika Tatar Górny

(8,36 NTU) (rys. 7). Maksymalną mętność

wzbiorniku Tatar Górny wynoszącą 23,1

NTU zanotowano w sierpniu i była ona

spowodowana obecnością organizmów

fitoplanktonowych. Nadmierną produkcję

pierwotną (fitoplankton) prowadzącą do

obciążenia wód zbiornika materią orga-

niczną zaobserwowano również wwar-

tościach BZT

iChZT-Mn, które osiągnęły

maksymalne wartości w sierpniu i we

wrześniu.

Fosfor ortofosforanowy

Analiza otrzymanych wartości wskaź-

ników jakości wody wskazywała na zróż-

nicowany poziom związków biogennych

wbadanym okresie. Próbki wody pobie-

rane ze zbiorników Tatar Górny i Tatar

Dolny charakteryzowały się wysokimi stę-

żeniami ortofosforanów przekraczającymi

maksymalne wartości dla II klasy jakości

wód, z wyjątkiem dwóch miesięcy (maj,

wrzesień), kiedy wodę wzbiorniku Tatar

Dolny zaklasyfikowano do Iklasy jakości,

awody zbiornika Tatar Górny do II klasy

jakości [10]. Najwyższe stężenia ortofos-

foranów wwodach zbiornika Tatar Górny

wynoszące 0,52 i0,42 mg P-PO

/dm

zaobserwowano wpaździerniku iwsierp-

niu, natomiast wwodach zbiornika rekre-

acyjnego odnotowano wczerwcu (0,28

mg P-PO

/dm

) iwpaździerniku (0,21

mg P-PO

/dm

) (rys. 8).

Azot amonowy

Stężenia azotu amonowego wprób-

kach wody pochodzących zZalewu Tatar

nie przekroczyły wartości 0,5 mg N-NH

W obydwu badanych zbiornikach naj-

wyższe stężenia zanotowano w sierpniu

i osiągnęły one wartość 0,43 N-NH

(Tatar Górny) i 0,31 N-NH

/dm

(Tatar Dolny) (rys. 9). Prawdopodobnie

podwyższone wartości azotu amonowe-

go wynikały z biochemicznego rozkładu

związków organicznych pochodzenia ro-

ślinnego (intensywny wzrost organizmów

fitoplanktonowych).

Żelazo (III)

Na podstawie prowadzonych badań

stwierdzono, że wody badanych zbiorni-

ków charakteryzują się niewielkim stęże-

niem związków żelaza (rys. 10). Wody

zbiornika Tatar Górny zawierały nieco

większą ilość żelaza osiągając wartość

maksymalną w sierpniu równą 0,73 mg

/dm

. Wprzypadku zbiornika Tatar

Dolny wartość ta nie przekroczyła 0,30

/dm

. Niska zawartość jonów Fe

wwodach Zalewu Tatar świadczy onatu-

ralnym pochodzeniu związków żelaza

(kwasy huminowe ifulwowe).

Zasolenie – przewodność

elektryczna właściwa istężenie

chlorków

Wody Zalewu Tatar podczas okresu

objętego badaniami charakteryzowały się

niewielką dynamiką zmian wartości prze-

wodności elektrycznej właściwej istężenia

chlorków (rys. 11 i12). Oznaczone warto-

ści przewodności elektrycznej właściwej

poniżej 350 odnotowane w obydwu

Rys.7.

Zmienność mętności wody wzbiornikach Tatar

Górny iTatar Dolny wokresie od maja do grud-

nia 2023 roku

Fig. 7. Variability of water turbidity in Tatar

Górny and Tatar Dolny reservoirs from May to

December 2023

Rys.8.

Zmienność zawartości fosforanów w wodzie

wzbiornikach Tatar Górny iTatar Dolny wokre-

sie od maja do grudnia 2023 roku

Fig.8.Variability of phosphate content in Tatar

Górny and Tatar Dolny reservoirs from May to

December 2023

Rys.10.

Zmienność zawartości żelaza (III) w wodzie

wzbiornikach Tatar Górny iTatar Dolny wokre-

sie od maja do grudnia 2023 roku

Fig. 10.Variability of iron (III) content in Tatar

Górny and Tatar Dolny reservoirs from May to

December 2023

Rys.9.

Zmienność azotu amonowego w wodzie

wzbiornikach Tatar Górny iTatar Dolny wokre-

sie od maja do grudnia 2023 roku

Fig. 9. Variability of ammonium nitrogen con-

tent in Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs

from May to December 2023

Rys.11.

Zmienność wartości przewodnictwa elektrolitycz-

nego wody w zbiornikach Tatar Górny i Tatar

Dolny wokresie od maja do grudnia 2023 roku

Fig. 11. Variability of electrolytic conductivity

values of water in Tatar Górny and Tatar Dolny

reservoirs from May to December 2023

Księga3_25.indb 51Księga3_25.indb 51 20.03.2025 11:39:2520.03.2025 11:39:25

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

badanych zbiornikach mieściły się wgra-

nicach Iklasy jakości wód powierzchnio-

wych [10]. O niewielkim zasoleniu wód

Zalewu Tatar świadczyły również zaob-

serwowane wartości stężenia chlorków,

które w obydwu przypadkach nie prze-

kroczyły wartości 20 mg Cl

/dm

Podsumowanie iwnioski

Prowadzone badania umożliwiły

określenie sezonowego zróżnicowania

właściwości fizyko-chemicznych wód

zbiorników Tatar Górny iTatar Dolny. Naj-

większą amplitudą wartości w badanym

okresie charakteryzowała się temperatura

wody, której przebieg nawiązywał do

przebiegu temperatury powietrza iekspo-

zycji na promieniowanie słoneczne. Dyna-

miczne zmiany temperatury wody są cha-

rakterystyczne dla płytkich, niestratyfiko-

wanych zbiorników wodnych, takich jak

Tatar Górny iTatar Dolny. Zpunktu widze-

nia funkcjonowania ekosystemu rzeczne-

go znajdującego się poniżej badanych

zbiorników istotna jest temperatura wody

zanotowana w miesiącach letnich, które

osiągnęła w lipcu wartość maksymalną

(21,4

C – Tatar Górny i23,7

C – Tatar

Dolny). Według Łaszewski [12] płytkie

zbiorniki pozbawione uwarstwienia ter-

micznego wznaczący sposób modyfikują

ustrój termiczny rzek nizinnych, przerywa-

jąc jego naturalne kontinuum. Podwyższe-

nie temperatury wody wpływa na funkcjo-

nowanie ekosystemu rzecznego oraz

przebudowę struktury gatunkowej zbioro-

wisk roślinnych, bezkręgowców oraz ryb.

Wahaniom sezonowym podlegał tak-

że odczyn wody badanych zbiorników.

Zauważono, że najwyższe wartości pH

wody przypadały na miesiące znajniższą

sumą opadów, a najniższe wartości pH

wody odnotowano wmiesiącu znajwięk-

szą miesięczną sumą opadów. Podwyż-

szenie odczynu wody wokresie wiosen-

no-letnim mogło być związane także

zabsorpcją dwutlenku węgla przez roślin-

ność wodną ifitoplankton.

Sezonowość zmian warunków tleno-

wych wód Zalewu Tatar również nawiązy-

wała do cyklu wegetacyjnego organi-

zmów fotosyntetyzujących – największe

wartości zanotowano wmaju iwczerw-

cu, kiedy dodatkowym źródłem tlenu była

roślinność wodna. Należy zauważyć, że

wody Zbiornika Tatar Dolny odznaczały

się większą zawartością tlenu rozpuszczo-

nego niemal wcałym cyklu pomiarowym

(wyjątek stanowi grudzień), co prawdo-

podobnie wynika znapowietrzenia wody

przepływającej przez stopień wodny

znajdujący się między badanymi zbiorni-

kami. Uzyskane rezultaty nawiązują do

wyników otrzymanych przez Krzemińska

iin. [13], według których zabudowa hy-

drotechniczna wpływa na zwiększenie

zawartości tlenu wwodzie. Według auto-

rów największy udział budowli piętrzą-

cych wprocesie napowietrzania się wody

iw ogólnym bilansie tlenowym zaobser-

wowano wokresie letnim.

Sezonowe zmiany pozostałych anali-

zowanych wponiższej pracy wskaźników

były bardziej złożone inie pozwalały na

jednoznaczną interpretację.

Przedstawione wyniki wydają się istot-

ne zpunktu widzenia oceny stanu ifunk-

cjonowania ekosystemów wód zbiorni-

ków Tatar Górny iTatar Dolny. Na szcze-

gólną uwagę zasługują zanotowane

wtrakcie prowadzonych badań stężenia

fosforu występującego w formie biodo-

stępnej, czyli jonów ortofosforanowych.

W całym cyklu badawczym większość

uzyskanych wartości P-PO

– przekra-

czały wartości dla II klasy jakości wód

powierzchniowych będących zbiornikami

zaporowymi. Zgodnie zprzyjętą zasadą

Ramowej Dyrektywy Wodnej „najgorszy

decyduje” przekroczenie stężenia jonów

ortofosforanowych wprzypadku obydwu

analizowanych zbiorników spowodowało

zaklasyfikowanie ich potencjału ekolo-

gicznego jako „umiarkowanego”, nawet

przy braku klasyfikacji dla pozostałych

elementów. Z kolei umiarkowany poten-

cjał ekologiczny decydował o tym, że

wody zbiorników Tatar Górny iTatar Dol-

ny oceniono jako będące wstanie złym.

Decydująca rola najsłabszego ogniwa

wklasyfikacji wskaźników iocenie jakości

wód powierzchniowych przypomina

ozagrożeniu jakie jego stan niesie całemu

systemowi. Wysokie stężenie ortofosfora-

nów wwodach stojących, wktórych nie

ma możliwości szybkiej ich wymiany, po-

woduje ich szybką eutrofizację oraz nad-

mierny rozwój organizmów fitoplanktono-

wych. Zgodnie zempirycznym stosunkiem

Redfielda opisującym proporcje molowe

składników odżywczych wpróbkach fito-

planktonu (P : N : C = 1 : 16 : 106),

w optymalnych warunkach świetlnych

i termicznych, ortofosforany są głównym

czynnikiem wywołującym proces eutrofi-

zacji. Masowy rozwój organizmów fito-

planktonowych w wodach zalewu Tatar

Dolny wsezonie letnim może powodować

istotne straty wgospodarce wodnej ogra-

niczając wędkarskie i turystyczno-rekre-

acyjne użytkowanie wód. Ponadto, orga-

nizmy fitoplanktonowe (głównie sinice)

mogą być przyczyną występowania sub-

stancji toksycznych stanowiących zdro-

wotne zagrożenie dla użytkowników ką-

pielisk [14, 15, 16]. Zgodnie zbadaniami

prowadzonymi przez Powiatową Stację

Sanitarno-Epidemiologicznej w Rawie

Mazowieckiej w2023 roku nie stwierdzo-

no zakwitu wód zbiornika Tatar Dolny

pełniącego funkcję rekreacyjną. Jednak

już wkolejnym roku (09.07.2024 r.) zgod-

nie zkomunikatem wydanym przez Pań-

stwowego Powiatowego Inspektora Sani-

tarnego [17] zostały naruszone wymaga-

nia określone wRozporządzeniu Ministra

Zdrowia [3]. Woda z kąpieliska „Tatar”

nie nadawała się do kąpieli ze względu

na nadmierny zakwit glonów (smugi, ko-

żuch). Świadczy to otendencji zbiornika

Tatar Dolny do okresowego pogarszania

parametrów wody oraz zarastania. We-

dług Skotak iin. [18] co piąte kąpielisko

zlokalizowane nad zalewem lub zbiorni-

kiem retencyjnym w Polsce zmaga się

z problemem zarastania wód, a około

25% zakazów kąpieli wynika zwystępo-

wania zakwitu sinic. Na podstawie prze-

prowadzonych badań stwierdzono, że

czynnikiem, który może sprzyjać rozwojo-

wi fitoplanktonu oprócz stężenia jonów

P-PO

– są wysokie temperatury wokre-

sie letnim (powyżej 20

C).

Dążąc do poprawy funkcjonowania

ekosystemu wód badanych zbiorników

oraz do utrzymania funkcji rekreacyjnych

zbiornika Tatar Dolny, wody zalewu Tatar

powinny być objęte stałym monitoringiem.

Aktualnie obowiązująca sieć punktów po-

miarowo kontrolnych, na które składają się

reprezentatywne punkty diagnostyczne

ioperacyjne, stanowiąca podstawę oceny

stanu jednolitych części wód, nie uwzględ-

nia zbiorników Tatar Górny iDolny. Obec-

nie klasyfikacja wskaźników igrup wskaź-

ników w jednolitych częściach wód po-

wierzchniowych rzek izbiorników zaporo-

wych wykonana przez Państwowy Moni-

toring Środowiska obejmuje jedynie punkt

Rys.12.

Zmienność zawartości chlorków w wodzie

wzbiornikach Tatar Górny iTatar Dolny wokre-

sie od maja do grudnia 2023 roku

Fig. 9. Variability of water chloride content in

Tatar Górny and Tatar Dolny reservoirs from

May to December 2023

Księga3_25.indb 52Księga3_25.indb 52 20.03.2025 11:39:2520.03.2025 11:39:25

Jakość wód powierzchniowych

pomiarowo kontrolny Rawka-Kęszyce

(JCWP – PLRW2000112726999) zlokali-

zowany poniżej Zalewu Tatar (w 2023

roku zuwagi na stan chemiczny poniżej

dobrego, stan ekologiczny jcwp oceniono

jako zły, awody badanego odcinka były

eutroficzne) [19, 20]. Drugi ppk zlokalizo-

wany na rzece Rawce – Boguszyce

(JCWP – PLRW2000102726199) zlokali-

zowany powyżej Zalewu Tatar uwzględ-

niany jest jedynie w ocenie eutrofizacji

wód powierzchniowych. Na podstawie

badań prowadzonych przez PMŚ w la-

tach 2020-2023 stwierdzono, że wba-

danym punkcie pomiarowo-kontrolnym

proces eutrofizacji nie zachodził [20]. Jed-

nak zebrane dane wskazują, że proces

eutrofizacji jest realnym zagrożeniem dla

wód badanych zbiorników z uwagi na

zanotowane stężenia ortofosforanów.

Zbiorniki Tatar Górny iDolny nie posiada-

ją ewidencjonowanych punktowych źró-

deł zanieczyszczeń. Głównymi czynnika-

mi decydującymi ostanie troficznym zbior-

ników są: dopływ rzeki Rawki, źródła ob-

szarowe oraz zasilanie wewnętrzne (osa-

dy denne). Płytkie zbiorniki wodne tj. Tatar

Górny iTatar Dolny są szczególnie podat-

ne na obciążenie wewnętrzne związkami

biogennymi. Uwalnianie fosforu zosadów

dennych do wód nadosadowych ma istot-

ny wpływ na koncentrację tego pierwiast-

ka wwodzie jeziora, awkonsekwencji na

jakość wód iwysoki stan troficzny [21].

Podsumowując, regularnie prowadzo-

ne pomiary i stałe monitorowanie zmian

wskaźników jakości wody iosadów den-

nych w badanych zbiornikach jest nie-

zbędne do prowadzenia zrównoważonej

gospodarki wodnej, utrzymania rekre-

acyjnej funkcji zbiornika Tatar Dolny oraz

osiągnięcia dobrego stanu wód zalewu

Tatar. Rozważyć należy również podjęcie

działań rekultywacyjnych polegających

na usunięciu fosforu z toni wodnej oraz

jego inaktywację wosadach dennych po-

przez zastosowanie odpowiedniego środ-

ka koagulującego w postaci soli żelaza

iglinu lub związków adsorbujących wpo-

staci gliny [22, 23, 24]. Jedynie komplek-

sowe podejście do poprawy stanu wód

może doprowadzić do uzyskania zado-

walającej jakości wód powierzchniowych,

które spełniają wymagania wody wyko-

rzystywanej do kąpieli oraz wymagania

narzucone przez Ramową Dyrektywę

Wodną.

LITERATURA

[1] Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE

Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23

października 2000 r. ustanawiająca ramy

wspólnotowego działania wdziedzinie polityki

wodnej.

[2] Ustawa Prawo wodne (Dz. U. 2017 r., poz.

1566).

[3] Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 17

stycznia 2019 r. wsprawie nadzoru nad jako-

ścią wody wkąpielisku imiejscu okazjonalnie

wykorzystywanym do kąpieli (Dz. U. z2019 r.,

poz. 255).

[4] Jachniak E. Analiza warunków rekreacji

wzbiorniku Tresna na podstawie oceny stanu

żyzności wody zbiornikowej. Instal. 2023;

12:134-139. DOI: 10.36119/15.2023.12.23.

[5] Czaplicka-Kotas A., Ślusarczyk Z., Pięta M.,

Szostek A. Analiza zależności między wskaźni-

kami jakości wody wJeziorze Goczałkowickim

w aspekcie zakwitów fitoplanktonu. Ochrona

Środowiska. 2012; 34(1):21-27.

[6] Błaszczyk A., Toruńska A., Kobos J., Browar-

czyk-Matusiak G., Mazur-Marzec A. Ekologia

toksycznych sinic. Kosmos. 2010; 59(1-2):173-

198.

[7] https://wody.isok.gov.pl/imap_kzgw/.

Dostęp: 20.01.2025.

[8] Lik J., Sołtuniak J. Wykorzystanie zasobów

wodnych województwa łódzkiego na cele

energetyki itowarzyszącej jej turystyki. Opra-

cowanie w ramach projektu „Bioenergia dla

Regionu – Zintegrowany Program Rozwoju

Doktorantów”. Łódź, Centrum Badań iInnowa-

cji Pro-Akademia, 2012. ISBN: 978-83-

63704-01-8.

[9] https://rawik.pl/oczyszczalnia-sciekow-w-

zydomicach-dla-rawy-mazowieckiej/.

Dostęp: 20.01.2025.

[10] Rozporządzenie Ministra Infrastruktury wspra-

wie klasyfikacji stanu ekologicznego, potencja-

łu ekologicznego i stanu chemicznego oraz

sposobu klasyfikacji stanu jednolitych części

wód powierzchniowych, atakże środowisko-

wych norm jakości dla substancji prioryteto-

wych (Dz.U. 2021 poz. 1475).

[11] Rocznik Meteorologiczny, Instytut Meteorologii

i Gospodarki Wodnej Państwowego Instytutu

Badawczego, 2023, 82. https://danepu-

bliczne.imgw.pl/. Dostęp: 20.01.2025.

[12] Łaszewski M. Wpływ niewielkich zbiorników

na temperaturę wody rzek nizinnych na przy-

kładzie Jeziorki iRządzy. Przegląd Naukowy

– Inżynieria iKształtowanie Środowiska. 2015;

24(1):13–25.

[13] Krzemińska A., Adynkiewicz-Piragas M., Kazi-

mierska R. Ocena warunków tlenowych dolne-

go odcinka rzeki Smortawy jako podstawa

oceny samooczyszczania się wód w świetle

wymogów Ramowej Dyrektywy Wodnej. Infra-

struktura iEkologia Terenów Wiejskich. 2006;

3/4(3):67-76.

[14] Metcalf J. S., Richer R., Cox P. A., Codd G. A.

Cyanotoxins in desert environments may pre-

sent arisk to human health. Science of the Total

Environment. 2012; 421-422:18-123.

DOI:10.1016/j.scitotenv.2012.01.053.

[15] Merel S., Walker D., Chicana R., Snyder S.,

Baures E., Thomas O. State of knowledge and

concerns on cyanobacterial blooms and

cyanotoxins. Environment International. 2013;

59:303-327. DOI: 10.1016/j.

envint.2013.06.013.

[16] Rastogi R. P., Sinha R. P., Incharoensakdi A. The

cyanotoxin – Microcystins: current overview.

Reviews in Environmental Science and Bio/

Technology 2014; 13:215-249. DOI: 10.1007/

s11157-014-9334-6.

[17] Komunikat nr 4 Państwowego Powiatowego

Inspektora Sanitarnego wRawie Mazowieckiej

zdnia 9 lipca 2024 roku. Państwowa Inspek-

cja Sanitarna.

[18] Skotak K., Bratkowski J., Jamsheer-Bratkowska

M., Stankiewicz A., Maziarka D. Ocena wpły-

wu zakwitów sinic na jakość wody wkąpieli-

skach w Polsce. Medycyna Środowiskowa.

2012; 15(4):71-79.

[19] Klasyfikacja wskaźników i grup wskaźników

w jednolitych częściach wód powierzchnio-

wych rzek i zbiorników zaporowych za rok

2023. Główny Inspektorat Ochrony Środowi-

ska. https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publica-

tion/DAMS/109. Dostęp: 20.01.2025.

[20] Ocena eutrofizacji wód powierzchniowych

wykonana na podstawie danych pomiarowych

zlat 2020-2023. Główny Inspektorat Ochrony

Środowiska. https://wody.gios.gov.pl/pjwp/

publication/449. Dostęp 20.01.2025.

[21] Søndergaard M., Jensen J.P., Jeppesen E. Role

of sediment and internal loading of phosphorus

in shallow lakes. Hydrobiologia. 2003; 506-

509:135-145. DOI: 10.1023/

b:hydr.0000008611.12704.dd.

[22] Ross G., Haghseresht F., Cloete T.E. The effect of

pH and anoxia on the performance of Pho-

slock, a phosphorus binding clay. Harmful

Algae. 2008; 7:545-550. DOI: 10.1016/j.

hal.2007.12.007

[23] Meis S., Spears B.M., Maberly S.C., O’Malley

M.B., Perkins R.G. Sediment amendment with

Phoslock in Clatto Reservoir (Dundee, UK): Inve-

stigating changes in sediment elemental compo-

sition and phosphorus fractionation. Journal of

Environmental Management. 2012; 93: 185-

193. DOI:10.1016/j.jenvman.2011.09.015.

[24] Łopata M., Augustyniak R., Grochowska J.,

Parszuto K., Tandyrak R. Phosphorus Removal

with Coagulation Processes in Five Low Buffe-

red Lakes—ACase Study of Mesocosm Rese-

arch. Water. 2019; 11(9):1812. DOI: 10.3390/

w11091812.

XV Międzynarodowa Konferencja Membrany iProcesy Separacyjne

iX Konferencja Membranowa Krajów Wyszehradzkich

MEMSEP & PERMEA 2025

24-26 czerwca 2025 r.

Hotel Diament Arsenal Palce, Chorzów

REJESTRACJA

https://www.polsl.pl/rie4/memsep_info_to_confirm/

Księga3_25.indb 53Księga3_25.indb 53 20.03.2025 11:39:2520.03.2025 11:39:25