www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Komfort cieplny

Odczuwanie komfortu cieplnego przekłada się na sprawność psychomotoryczną. „Wytrącenie” ze stanu równowagi

iodczuwanie dyskomfortu, powoduje poczucie niezadowolenia, brak skupienia, wzrost popełnianych błędów,

atakże pogorszenie funkcji psychomotorycznych. Wzawodach zaufania publicznego, odczuwanie komfortu ciepl-

nego jest zatem szczególnie ważne.

Wartykule omówiono szczegółowo czynniki wpływające na odczucia cieplne pracowników sektora ochrony zdro-

wia, zuwzględnieniem odzieży chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi. Przedstawiono także wyniki badań ankie-

towych dot. odczuć subiektywnych komfortu cieplnego, wśród polskich pracowników sektora ochrony zdrowia stosu-

jących odzież chroniącą przed czynnikami infekcyjnymi obecnie, atakże podczas trwania pandemii COVID-19.

Słowa kluczowe: komfort cieplny, personel medyczny, COVID-19, odczucia subiektywne

Feeling thermal comfort translates into psychomotor efficiency. Being “off balance” and feeling discomfort causes

asense of dissatisfaction, lack of concentration, an increase in errors made and deterioration of psychomotor

functions. In public trust professions, feeling thermal comfort is particularly important. The article discusses in detail the

factors influencing the thermal comfort of healthcare workers, including clothing protecting against infection agents

(PPE). The results of survey studies on subjective feelings of thermal comfort among Polish healthcare workers using

clothing protecting against infectious agents currently and during the COVID-19 pandemic were also presented.

Keywords: thermal comfort, healthcare workers, COVID-19, subjective feelings

Wstęp

Zawody, takie jak: lekarz, pielęgniarka

czy położna, są zawodami zaufania pu-

blicznego [1]. Powierzane jest im zdrowie

iżycie ludzkie, abłędy przez nich popełnia-

ne wpływają na innych mogąc doprowa-

dzić nawet do śmierci pacjenta. Dlatego tak

ważne jest utrzymywanie jak najlepszych

warunków pracy (m.in. odczuwania komfor-

tu cieplnego), by nie wpływały one nega-

tywnie zarówno na odpowiedzi fizjologicz-

ne, jak ina psychomotorykę ww. pracowni-

ków sektora ochrony zdrowia [2].

Na obciążenie cieplne mają wpływ nie

tylko parametry środowiskowe, ale także

rodzaj zastosowanej odzieży, jak iciężkość

wykonywanej pracy. W świetle minionej

pandemii COVID-19, można stwierdzić, iż

obciążenie cieplne pracownika sprowadza

się nie tylko do narażenia na niekorzystne

warunki mikroklimatu, ale także pojawia się

ono wśród pracowników (zarówno medycz-

nych, jak iniemedycznych) podczas pracy

wśrodkach ochrony indywidualnej wzwiąz-

ku z zagrożeniem czynnikami infekcyjnymi

(wtym kombinezonów ochronnych czy pół-

masek filtrujących). Problem obciążenia

cieplnego („przegrzania”) wśród pracowni-

ków medycznych występował inadal wystę-

puje wwielu krajach świata [2,3].

Mikroklimat wplacówkach

medycznych

Budynki szpitalne powinny zapewniać

parametry środowiska wewnętrznego (m.in.

pod względem temperatury powietrza),

zgodne z różnymi wymaganiami zarówno

technicznymi, jak również uwzględniające

stan pacjentów (np. gojenie się ran), ale

także i

odczuć personelu medycznego [2].

Według ASHRAE (Amerykańskiego Sto-

warzyszenia Inżynierów Ogrzewania,

Chłodnictwa iKlimatyzacji) [4], środowisko

wewnętrzne szpitala jest podzielone na ob-

szary/strefy funkcjonalne, takie jak:

l chirurgia iintensywna opieka,

l pielęgniarstwo, usługi pomocnicze,

l administracja,

l diagnostyka ileczenie,

l sterylizacja izaopatrzenie,

l serwis.

Każda zww. stref cechuje się innymi wy-

maganiami dotyczącymi środowiska we-

wnętrznego ponieważ wykonywane są

wnich inne prace. Nawet wzakresie tej samej

strefy, różne grupy personelu inaczej będą

odczuwać środowisko [2]. Preferencje pacjen-

tów będą się różniły od preferencji personelu.

Nie jest możliwe zapewnienie jednoczesnego

odczuwania komfortu cieplnego zarówno pa-

cjentom, jak ipracownikom medycznym [3,5].

Na chwilę obecną, nie istnieje norma

europejska regulująca warunki komfortu

cieplnego np. wsalach operacyjnych, dlate-

go też organy regulujące wposzczególnych

krajach podchodzą do tej kwestii indywidual-

nie [6].

WPolsce, zgodnie z„Wytycznymi pro-

jektowania, wykonania, odbioru ieksploata-

cji systemów wentylacji iklimatyzacji dla pod-

miotów wykonujących działalność leczniczą”

[7] pomieszczenia, wzwiązku zprzeznacze-

niem iwymaganiami dot. czystości powietrza,

można podzielić na 4 klasy:

l S1 – sale operacyjne,

l S2 – pomieszczenia o podwyższonych

wymaganiach higienicznych (np. izolatki,

sale pooperacyjne) atakże pomieszcze-

nia przygotowania pacjenta,

l S3 – separatki, oddziały zakaźne oraz

l S4 – pozostałe pomieszczenia medycz-

ne.

dr hab. inż. Magdalena Młynarczyk https://orcid.org/0000-0002-9218-9781, dr Joanna Orysiak https://orcid.org/0000-0002-4998-2274

‒ Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwowy Instytut Badawczy, Zakład Ergonomii.

Adres do korespondencji/ Corresponding author: m.mlynarczyk@ciop.pl

Komfort cieplny oczami pracowników medycznych

Thermal comfort through the eyes of healthcare workers

MAGDALENA MŁYNARCZYK, JOANNA ORYSIAK

DOI 10.36119/15.2025.3.4

K omfort cieplny/ Thermal comfort

Księga3_25.indb 35Księga3_25.indb 35 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

Dla pomieszczeń klasy S1 zaleca się,

aby niezależnie od pory roku, temperatura

powietrza była regulowana wzakresie 19-

C (przy wilgotności względnej 30% –

65%). Wprzypadku pomieszczeń klasy S2

iS3, zaleca się przyjęcie projektowej tempe-

ratury latem 23

C, azimą 21

C. Natomiast

wg [7], dla S4 należy stosować wytyczne

zawarte w rozporządzeniu w sprawie wa-

runków technicznych, jakim powinny odpo-

wiadać budynki iich usytuowanie [8].

Podobne zakresy temperatury powietrza

wsalach operacyjnych zawarte są wregu-

lacjach np. w Niemczech i Francji (19-

C), natomiast wWielkiej Brytanii iHisz-

pani zakresy te wynoszą odpowiednio 18-

C oraz 22-26

C [6].

Czynniki fizyczne (wtym parametry mi-

kroklimatu) wpolskim szpitalu (wwybranych

pomieszczeniach) badane były m.in. w2018

r. przez Smagowską iin. (2018) [9]. Wyniki

wskazały, zróżnicowanie warunków termicz-

nych w zależności od przeznaczenia po-

mieszczeń. W sali operacyjnej temperatura

powietrza wynosiła 22,5

C, podczas gdy

wbloku patomorfologii wartość ta wynosiła

27,10

C [9].

Natomiast Uścinowicz i in. [10] badali

warunki termiczne w 37 salach operacyj-

nych w7 szpitalach wPolsce. Temperatura

powietrza oscylowała od ok. 18

C do pra-

wie 29

C. Według wytycznych [7] zakres

19-23

C był utrzymany wok. 70% zbada-

nych sal [10].

Całkowicie oddzielnym problemem jest

wartość temperatury powietrza wsali opera-

cyjnej zuwagi na występowanie niezamie-

rzonej śródoperacyjnej hipotermii [5]. Pod

kątem dobra pacjenta, temperaturę powie-

trza należałoby utrzymywać wzakresie 24-

C [11]. W takiej sytuacji personel me-

dyczny, w tym chirurdzy, nie są w stanie

odczuwać komfortu cieplnego [12]. Najlep-

szym rozwiązaniem byłaby temperatura po-

niżej 21

C, jednak wtakich warunkach itak

istnieje duże ryzyko wystąpienia hipotermii

uoperowanego pacjenta [5,10]. Dla chirur-

gów najlepszą pod kątem komfortu cieplne-

go, byłaby temperatura 18-19

C, dla pielę-

gniarek w sali operacyjnej 21,5-24,5

podczas gdy anestezjolog preferowałby,

wtym samym czasie, temperaturę powietrza

wzakresie 22,0-24,5

C [12,14].

Ciężkość pracy pracowników

medycznych

Praca wśród personelu medycznego różni

się w zależności od rodzaju wykonywanych

czynności. Podczas operacji wsali operacyj-

nej, praca anestezjologa cechuje się

tempem metabolizmu na poziomie 70 W/m

praca asystenta chirurga oraz pielęgniarek

100 W/m

, a praca chirurga definiowana

jest na poziomie 120 W/m

[10]. Wbada-

niach symulacyjnych, Potter i in. (2015) [13]

założyli ciężkość pracy dla pielęgniarek po-

dobnie, bo na poziomie 2 MET (jako aktyw-

ność olekkim natężeniu). Natomiast Gaever

iin. (2014) [16] zdefiniował pracę chirurgów

na poziomie aktywności 100 W/m

a w przypadku pielęgniarek i anestezjologa

założył odpowiednio 80 W/m

i60 W/m

Wartości te, wg normy PN EN ISO 7243

[17], kwalifikuje się jako 1 klasa tempa me-

tabolizmu (niskie tempo metabolizmu)

(wpozycji siedzącej lub stojącej, wczasie

8h zmiany roboczej, wzakresie tempa me-

tabolizmu 65 – 130 W/m

Badania wydatku energetycznego

z udziałem dwóch grup pracowników me-

dycznych: 21 pielęgniarek oraz 20 ratowni-

ków medycznych, przeprowadzili Zużewicz

iin. [18]. Wykonali pomiary wydatku energe-

tycznego za pomocą kalorymetrii pośredniej

na podstawie zużycia tlenu podczas wyko-

nywania czynności roboczych. Bazując na

wynikach pomiarów wydatku energetyczne-

go pielęgniarek, stwierdzono, iż wykonywa-

na przez nich praca zakwalifikowana zosta-

ła jako praca średnio-ciężka. Wprzypadku

ratownika medycznego, zakwalifikowano ją

jako pracę bardzo ciężką (dla kobiet) oraz

pracę średnio-ciężką (umężczyzn) [19].

Stosowana odzież

Zestaw odzieży chroniącej przed czyn-

nikami infekcyjnymi (PPE) ma zapobiegać

zakażeniu patogenami, awymagany wyso-

ki poziom ochrony utrudnia wymianę ciepła

między użytkownikiem, aśrodowiskiem ze-

wnętrznym. Utrudniona, bądź bardzo ogra-

niczona, jest wówczas wymiana ciepła

w wyniku parowania potu, co skutkuje

w znacznym stopniu zmniejszeniem utraty

ciepła, a to wpływa na produktywność

i zdrowie użytkowników PPE (szczególnie

podczas upałów) oraz zwiększa ryzyko

występowania stresu cieplnego [20,21].

Do ochrony przed SARS-CoV-2 najczę-

ściej stosowane były/są kombinezony lub

fartuchy ochronne wraz zochraniaczami na

nogi. Wyroby te, aby zapewnić wymagany

poziom właściwości ochronnych, najczęściej

wykonane są zmateriałów nieprzepuszcza-

jących parę wodną. Szczególne obciążenie

dla organizmu stanowi długotrwała praca

wkombinezonie ochronnym, który zabezpie-

czając całe ciało przed czynnikami infekcyj-

nymi, jednocześnie stanowi barierę wwymia-

nie ciepła pomiędzy ciałem a otoczeniem.

Gdy to jest możliwe, należy zatem dążyć do

ograniczenia obciążenia cieplnego pracow-

ników wynikającego ze stosowania odzieży

ochronnej.

Standardowe ubrania dla personelu me-

dycznego zostały przebadane pod kątem

ciepłochronności przez Zwolińska i Bogdan

(2013) [22]. Bawełniany fartuch jednorazowy

cechował się izolacyjnością cieplną na pozio-

mie I

cle

= 1,49 clo, fartuch barierowy (wielo-

razowego użytku) do operacji standardowe-

go ryzyka I

cle

= 1,30 clo, podczas gdy fartuch

barierowy (wielorazowego użytku), dla ope-

racji dużego ryzyka, cechował się izolacyjno-

ścią cieplną na poziomie I

cle

= 1,41 clo.

Uścinowicz iin. (2015) [10] założyli na-

tomiast wartość izolacyjności cieplnej odzie-

ży ochronnej (I

): od 1 clo – dla anestezjo-

loga, poprzez 1,3 clo – dla standardowej

odzieży chirurgicznej, do 1,5 clo – dla

odzieży chirurgicznej do operacji podwyż-

szonego ryzyka. Podobne wartości otrzymał

Potter i in. (2015) [15]. Ponadto, zbadane

wówczas kombinezony ochronne (bariero-

we) cechowały się całkowitą izolacyjnością

cieplną na poziomie ~1,6 clo [15].

Dyskomfort cieplny/obciążenie

cieplne pracowników medycznych

aodpowiedź organizmu

Wskaźnikiem służącym do oceny komfor-

tu cieplnego jest PMV (ang. Predicted Mean

Vote) [24]. PMV jest funkcją wielu zmiennych,

zależy nie tylko od parametrów mikroklimatu,

wktórym dana osoba się znajduje, ale także

od ciężkości wykonywanej pracy oraz izola-

cyjności cieplnej zastosowanej odzieży.

Wskaźnik PMV wyrażony jest w7-stopniowej

skali wrażeń cieplnych: gorąco (+3), ciepło

(+2), lekko ciepło (+1), neutralnie (0), lekko

chłodno (-1), chłodno (-2) oraz zimno (-3).

Zgodnie z normą PN-EN ISO 7730 [24],

zakłada się, iż zakres odczuwania komfortu

cieplnego wynosi -0,5 < PMV < +0,5. Wów-

czas, wg [24], zdecydowana większość

(90%) osób przebywających wdanym po-

mieszczeniu powinna odczuwać komfort

cieplny. Według PN-EN 16798-1 [25], wy-

móg spełniający ww. zakres PMV jest stan-

dardem dla budynków nowych, atakże mo-

dernizowanych.

Odczuwanie komfortu cieplnego jest

ważne, nie tylko ze względów fizjologicz-

nych, ale także zpunktu widzenia sprawności

funkcji psychomotorycznych. „Wytrącenie”

ze stanu równowagi, powoduje poczucie

niezadowolenia, brak skupienia, wzrost po-

pełnianych błędów atakże pogorszenie funk-

cji psychomotorycznych [26,27]. Według

Pilcher iin. (2002) [28], ze wzrostem tempe-

ratury powietrza następuje pogorszenie

1 I

cle

– oznacza efektywną izolacyjność cieplną elementu

odzieży [25]

2 I

– oznacza podstawową izolacyjność cieplną zestawu

odzieży, jeżeli współczynnik powierzchni odzieży został

uwzględniony [25]

Księga3_25.indb 36Księga3_25.indb 36 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Komfort cieplny

sprawności psychomotorycznej nawet do

15% wstosunku do sprawności wtemperatu-

rze termoneutralnej.

Badania ankietowe przeprowadzone

wśród 505 pielęgniarek w Turcji (maj-czer-

wiec 2021 r.), wskazały wpływ stosowanej

odzieży ochronnej (PPE) na liczbę popełnia-

nych błędów medycznych [29]. Największa

liczba popełnianych błędów przez pielę-

gniarki stosujące PPE związana była z: uraza-

mi igłą/ostrym narzędziem (47%), infekcjami

szpitalnymi (39%), odleżynami u pacjentów

(28%), upadkami (23%) oraz podaniem nie-

właściwej dawki leku (17%). Dlatego ważne

jest wykonywanie pracy w zakresie odczu-

wania komfortu cieplnego. Wyniki przepro-

wadzonych badań odczuć subiektywnych

pracowników medycznych wskazują wprze-

ważającej większości na odczuwanie jednak

dyskomfortu cieplnego.

Niestety środowisko termiczne, na przy-

kładzie polskich sal operacyjnych, przez więk-

szość chirurgów zostało ocenione jako ciepłe

(+2), przez pielęgniarki iasystentów chirurga

jako lekko ciepłe (+1), ajedynie przez aneste-

zjologów jako komfortowe (0) [10]. Z racji

pracy (mimo, że w tym samym miejscu, lecz

oinnych charakterze), oczekiwania termiczne

dla poszczególnych grup personelu medycz-

nego są odmienne. Anestezjolodzy wsalach

operacyjnych preferują temperaturę powietrza

22–23°C, natomiast pielęgniarki, asystenci

chirurgów ichirurdzy 20–21°C [10].

Wraz ze wzrostem izolacyjności cieplnej

odzieży ochronnej oraz oporu przenikania

pary wodnej, maleje komfort cieplny perso-

nelu medycznego. W badaniach przepro-

wadzonych wpolskich szpitalach wczasie

COVID-19, aż 19,0% respondentów po-

strzegało środowisko termiczne wsali ope-

racyjnej jako bardzo niekomfortowe, 36,7%

jako niekomfortowe, 30,4% jako nieco nie-

komfortowe, a jedynie 13,9% ‒ oceniło je

jako komfortowe. Większość z responden-

tów zwracała jednak uwagę, że temperatu-

ra powietrza była za wysoka [3].

Długotrwałe stosowanie odzieży chronią-

cej przed czynnikami infekcyjnymi (PPE) wpły-

wa także na samopoczucie iwywołuje obja-

wy fizyczne użytkowników, takie jak: zawroty

oraz bóle głowy [27]. Wbadaniach prowa-

dzonych przez Zhao iin. (2023) [30], pra-

cownicy medyczni pobierający wymazy

wczasie COVID-19, skarżyli się głównie na:

dyskomfort, obfite pocenie się, odwodnienie,

kurcze cieplne anawet udar cieplny.

Podobne odczucia zostały wskazane

przez 224 respondentów ankiety przepro-

wadzonej wUK [31]. Wyniki badań wyka-

zały, iż po stosowaniu PPE, wśród badanych

występowały takie objawy, jak: ból głowy

(79%), ogólne zmęczenie (63%), obfite po-

cenie się (54%) oraz zawroty głowy (40%).

Ponadto po zastosowaniu PPE, u prawie

60% pojawiły się problemy ze skupieniem

uwagi, z rozwiązywaniem złożonych pro-

blemów (27%), podejmowaniem decyzji

(22%) oraz zpamięcią krótkotrwałą (20%)

[31]. Stosowanie odzieży ochronnej przed

czynnikami infekcyjnymi (np. wirusem Ebola)

może zatem przyczyniać się do powstawa-

nia: stresu cieplnego, odwodnienia, atakże

zmniejszenia sprawności psychomotorycz-

nej, co może prowadzić do zwiększonego

ryzyka narażenia zawodowego, obrażeń i/

lub wystąpienia chorób zakaźnych [32].

Wcelu zbadania, odczuć subiektywnych

komfortu cieplnego, wśród polskich pracow-

ników stosujących odzież chroniącą przed

czynnikami infekcyjnymi podczas trwania

pandemii COVID-19, ale także w czasie

obecnym, przeprowadzono anonimowe ba-

dania ankietowe wśród personelu medyczne-

go (aktywnego podczas COVID-19).

Metodyka

Zwalidowana (powstała na potrzeby

realizacji projektu) ankieta, zawierała pyta-

nia m.in. dotyczące odczuć subiektywnych

komfortu cieplnego wpracy wzwiązku ze

stosowaną odzieżą ochronną (wprzeszłości

iteraźniejszości).

Badania przeprowadzono on-line

wśród pracowników szpitali, jednostek ra-

townictwa medycznego, atakże osób zwią-

zanych zsektorem ochrony zdrowia pozy-

skanych poprzez pracowników służby BHP

polskich szpitali, stacji ratownictwa medycz-

nego oraz z ogłoszenia na portalach spo-

łecznościowych. Badania prowadzono

przez 2 miesiące, od sierpnia 2023 r. do

października 2023 r.

Wyniki badań ankietowych

Informacje ogólne;

zmienne społeczno-demograficzne

Wbadaniu ankietowym wzięło udział 78

respondentów. Większość badanych (68%)

stanowiły kobiety. Średnia wieku wbadanej

grupie wynosiła 36,9 lat (SD = 11,0). Naj-

młodsza osoba miała 23 lata, anajstarsza 68

lat. Większość respondentów stanowiły oso-

by między 30 a39 r.ż. (36%) oraz pomiędzy

20 a29 r.ż. (35%) (rys. 1).

Większość badanych wykonywała za-

wód pielęgniarki (53%), bądź ratownika

medycznego (32%). Blisko 8% badanych

deklarowało zawód lekarza. Na inne zawo-

dy (m.in. dyspozytor medyczny, opiekun

medyczny, starsza sekretarka medyczna, fi-

zjoterapeuta, diagnosta laboratoryjny)

wskazało 8% badanych.

Większość respondentów deklarowało

wykształcenie wyższe magisterskie, bądź li-

cencjackie (92%), a 8% deklarowało wy-

kształcenie średnie. Staż pracy wbadanej gru-

pie wynosił średnio 14 lat (SD=11). Minimalny

staż wynosił 2 lata, amaksymalny 43lata.

Przeważająca cześć badanych deklaro-

wała jako miejsce pracy oddział szpitalny

(wtym SOR) (64%), następnie pogotowanie

ratunkowe (26%). Pozostałe osoby były za-

trudnione w poradniach, stacjach dializ,

izbach przyjęć oraz domach pomocy spo-

łecznej (9%).

Stosowana odzież

Podczas badań ankietowych, respon-

denci odpowiadali na pytania dot. najczę-

ściej stosowanego asortymentu odzieży

chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi.

Rysunek 1

Podział wiekowy

respondentów (czę-

stość odpowiedzi)

Figure 1 Age distri-

bution of respon-

dents (response

rate)

Rysunek 2

Najczęściej stosowany

asortyment odzieży

chroniącej przed czyn-

nikami infekcyjnymi

(częstość odpowiedzi)

Figure 2 Frequency of

used of personal clo-

thing protective aga-

inst infection agents

(response rate)

Księga3_25.indb 37Księga3_25.indb 37 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

3/2025 www.informacjainstal.com.pl

Najwięcej, bo ponad 82% badanych dekla-

rowało stosowanie kombinezonów, a 79%

fartuchów ochronnych (rys. 2). 65% respon-

dentów twierdziło, że stosowało zarówno

kombinezon, jak ifartuch wraz zochrania-

czami na obuwie.

Odczuwanie komfortu cieplnego

wpracy

Na odczucia komfortu cieplnego wpły-

wa wiele czynników, m.in. temperatura po-

wietrza. W ramach ankiety zapytano re-

spondentów, wjakiej średniej temperaturze

powietrza najczęściej pracują, będąc ubra-

nym wodzież ochronną. Powyżej 60% an-

kietowanych zdeklarowało, iż pracuje

wtemperaturze powietrza wzakresie 22

– 26

C, natomiast wtemperaturze >26

pracuje 10% respondentów (rys. 3). Spośród

ankietowanych 8% grupa określiła warunki

jako różne, bądź trudne do określenia.

Wobecnym czasie, podczas stosowania

standardowej odzieży (używanej na co dzień

wpracy), komfort cieplny odczuwa ok. 33%

badanych (odpowiedź neutralnie (0)).

Zuwagi na wykorzystaną wankiecie 7-stop-

niową skalę odczuć komfortu cieplnego (od

-3 do +3), analizie poddano także rozszerzo-

ny zakres odczuwania komfortu cieplnego

(-1<PMV<+1)

. Wtakim zakresie pracuje ok.

65% badanych. Natomiast 35% badanych

pracuje wwarunkach ocenianych przez nich

jako: ciepłe (+2) igorące (+3) (rys. 4).

Na pytanie, jak obecnie oceniasz swoje

odczucia komfortu cieplnego w pracy pod-

czas stosowania odzieży chroniącej przed

czynnikami infekcyjnymi (np. kombinezon),

24% respondentów stwierdziło, iż obecnie nie

stosują tego typu odzieży (rys. 5). Natomiast

18% pozostałych respondentów odpowie-

działo, iż pracuje wkomforcie cieplnym, stosu-

jąc odzież chroniącą przed czynnikami infek-

cyjnymi (odpowiedź neutralnie (0)). W roz-

szerzonym zakresie odczuwania komfortu

cieplnego (-1<PMV<+1) pracuje ok. 36% re-

spondentów. Podczas gdy 40% badanych

pracuje wwarunkach ocenianych przez nich

jako: ciepłe (+2) igorące (+3) (rys. 5).

Wczasie pandemii, przy założeniu wy-

konywanej przez respondentów takiej samej

pracy, aż 94% badanych, odczuwała: cie-

pło (+2) (13%) igorąco (+3) (81%). Obec-

nie, odpowiedzi rozkładają się głównie po-

między: neutralnie (0), lekko ciepło (+1)

iciepło (+2) (rys. 5).

Sprawdzono rozkład odczuć cieplnych

wnajbardziej licznej grupie zawodowej po-

śród respondentów (wzależności od ciężko-

ści wykonywanej pracy). Pielęgniarki, które

definiowały swoją pracę jako: bardzo lekką,

lekką lub umiarkowaną, stosując odzież stan-

dardową, w rozszerzonym zakresie odczu-

wały komfort cieplny w70%, apodczas sto-

sowania odzieży chroniącej przed czynnika-

mi infekcyjnymi w38% (rys. 6).

Pielęgniarki, które definiowały swoją pra-

cę jako: ciężką i bardzo ciężką, stosując

odzież standardową, wrozszerzonym zakre-

sie odczuwały komfort cieplny w49%, apod-

czas stosowania odzieży chroniącej przed

czynnikami infekcyjnymi w30% (rys. 7).

Niezależnie od oceny ciężkości pracy,

w czasie trwania pandemii, zdecydowana

większość pielęgniarek pracowała w wa-

runkach ocenianych przez nich jako: ciepłe

(+2) 14% igorące (+3) 86%.

Wprzypadku grupy ratowników medycz-

nych, swoją pracę oceniali jako: umiarkowa-

ną (40%) lub ciężką ibardzo ciężką (60%).

Stosując odzież standardową, wykonując

pracę umiarkowaną, wrozszerzonym zakre-

sie komfortu cieplnego, znalazło się 80% re-

spondentów. Wprzypadku stosowania odzie-

ży chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi,

komfort cieplny odczuwało 56% ratowników

medycznych (rys. 8).

Wprzypadku grupy ratowników, wyko-

nujących pracę ciężką ibardzo ciężką, stosu-

jąc odzież standardową, w rozszerzonym

zakresie odczuwania komfortu cieplnego

Rysunek 5

Częstość odpowie-

dzi dotyczących

odczucia komfortu

cieplnego wpracy

podczas stosowania

odzieży chroniącej

przed czynnikami

infekcyjnymi

Figure 5 Frequency

respondents’ ther-

mal comfort at work

when wearing per-

sonal clothing pro-

tective against infec-

tion agents

Rysunek 3

Częstość odpowiedzi respondentów dotyczą-

cych średniej temperatury powietrza, w której

najczęściej pracują podczas stosowania odzie-

ży ochronnej

Figure 3 Frequency of respondents’ answers

regarding the average air temperature in which

they work most often while wearing protective

clothing

Rysunek 4

Częstość odpowiedzi dotyczących odczucia

cieplnego respondentów podczas stosowania

standardowej odzieży (wczasie teraźniejszym)

Figure 4 Frequency respondents’ thermal sen-

sation when wearing standard clothing (in the

present)

Rysunek 6

Częstość odpowiedzi dotyczących odczucia cieplnego pielęgniarek podczas stosowania odzieży sto-

sowanej standardowo (po lewej) oraz chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi (po prawej) wprzy-

padku oceny ciężkości pracy jako bardzo lekka, lekka, umiarkowana (wczasie teraźniejszym)

Figure 6 Frequency of responses regarding the thermal sensation of nurses when wearing standard

clothing (left) and clothing protecting against infectious agents (right) in the case of assessing the

workload as very light, light, moderate (in the present tense)

3 Należy zaznaczyć, iż wg PN-EN 16798-1 [27],

zakres-1<PMV<+1 wykracza poza granice przyjęte jako

kryteriazalecane dla środowiska wewnętrznego.

Księga3_25.indb 38Księga3_25.indb 38 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Komfort cieplny

znalazło się 60% respondentów, natomiast

podczas stosowania odzieży chroniącej

przed czynnikami infekcyjnymi wartość ta

wynosiła 31% (rys. 9).

Wczasie pandemii, znaczna większość

badanych ratowników medycznych, aż

87% badanych (niezależnie od ciężkości

pracy) odczuwała dyskomfort: ciepło (+2)

(9%) igorąco (+3) (78%).

Subiektywna ocena wilgotności

skóry iodzieży

Ocenę wilgotności skóry i odzieży do-

konano na postawie odpowiednich skal

Nielsena [31].

Wczasie pandemii ok. 45% badanych,

podczas stosowania odzieży chroniącej

przed czynnikami infekcyjnymi, wilgotność

skóry oceniała na maksymalnym poziomie

(8) pot ścieka w wielu miejscach. Obecnie

odpowiedzi rozkładają się głównie pomię-

dzy: normalnie sucha (2) oraz niektóre części

ciała wilgotne (3), anastępnie większe części

ciała mokre (6) ipot ścieka wniektórych miej-

scach (7) (rys. 10).

W przypadku wilgotności odzieży,

w czasie pandemii ponad 40% badanych,

podczas stosowania odzieży chroniącej

przed czynnikami infekcyjnymi, wilgotność

odzieży oceniała na maksymalnym poziomie

(4) jako mokra. Obecnie odpowiedzi rozkła-

dają się równomiernie na sucha (1), trochę

wilgotna (2) oraz wilgotna (3) (rys. 11).

Komfort iczas użytkowania

Na pytanie dotyczące komfortu użytko-

wania odzieży ochronnej i maski, najczę-

ściej badani „skarżyli się” na odczuwanie

dyskomfortu cieplnego (79%), wzmożoną

potliwość (74%) oraz ergonomię ich użytko-

wania (42%).

W ramach badania ankietowego, re-

spondenci odpowiadali także na pytanie

dotyczące czasu stosowania odzieży

ochronnej. Wczasie pandemii COVID-19,

odzież chroniąca przed czynnikami infekcyj-

nymi, była stosowana przez 6 lub powyżej

6h wczasie zmiany roboczej (60% bada-

nych). Obecnie większość uzyskanych od-

powiedzi wskazywała, iż czas jej stosowa-

nia skrócił się do 2h (rys. 12).

W przypadku masek, półmasek oraz

półmasek filtrujących, w czasie pandemii

Rysunek 10

Częstość odpowiedzi

dotyczących odczucia

wilgotności skóry

respondentów pod-

czas stosowania PPE

Figure 10 Frequency

respondents’ skin

moisture at work when

wearing personal clo-

thing protective aga-

inst infection agents

Rysunek 11

Częstość odpowiedzi

dotyczących odczucia

wilgotności odzieży

wśród respondentów

podczas stosowania PPE

Figure 11 Frequency

respondents’ clothing

moisture at work when

wearing personal clo-

thing protective against

infection agents

Rysunek 8

Częstość odpowiedzi dotyczących odczucia cieplnego ratowników

medycznych podczas stosowania odzieży stosowanej standardowo (po

lewej) oraz chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi (po prawej)

wprzypadku oceny ciężkości pracy jako umiarkowana (wczasie teraź-

niejszym)

Figure 8 Frequency of responses regarding thermal sensation of parame-

dics when wearing standard clothing (left) and clothing protecting against

infectious agents (right) in the case of assessing the workload as moderate

(in the present tense)

Rysunek 7

Częstość odpowiedzi dotyczących odczucia cieplnego pielęgniarek pod-

czas stosowania odzieży stosowanej standardowo (po lewej) oraz chro-

niącej przed czynnikami infekcyjnymi (po prawej) w przypadku oceny

ciężkości pracy jako ciężka ibardzo ciężka (wczasie teraźniejszym)

Figure 7 Frequency of responses regarding the thermal sensation of nurses

when wearing standard clothing (left) and clothing protecting against infec-

tious agents (right) in the case of assessing the severity of work as hard and

very hard (in the present tense)

Rysunek 9

Częstość odpowiedzi dotyczących odczucia cieplnego ratowników

medycznych podczas stosowania odzieży stosowanej standardowo (po

lewej) oraz chroniącej przed czynnikami infekcyjnymi (po prawej) wprzy-

padku oceny ciężkości pracy jako ciężka ibardzo ciężka (wczasie teraź-

niejszym)

Figure 9 Frequency of responses regarding the thermal sensation of para-

medics when wearing standard clothing (left) and clothing that protects

against infectious agents (right) when assessing the severity of work as

hard and very hard (in the present tense)

Księga3_25.indb 39Księga3_25.indb 39 20.03.2025 11:39:2320.03.2025 11:39:23

ponad 40% badanych stosowała maski po-

wyżej 8h, aobecnie czas stosowania masek

wwiększości skrócił się do 2h (rys. 13).

Ciężkość wykonywanej pracy

Respondenci, w ponad 80%, ocenili

swoją pracę jednocześnie jako umysłową

ifizyczną (rys. 14).

Respondenci proszeni byli także ooce-

nę ciężkości wykonywanej przez nich pracy

podczas stosowania PPE. Do tego celu za-

stosowano skalę Borg’a[32]. Podczas stoso-

wania odzieży przed czynnikami infekcyjny-

mi, badani wwiększości oceniali swój wysi-

łek jako wysiłek ciężki, bardzo ciężki oraz

bardzo bardzo ciężki. Wprzypadku obec-

nie stosowanej odzieży wysiłek ten jest oce-

niany głównie jako lekki, niezbyt ciężki lub

ciężki (rys. 15).

Przeprowadzono także analizę oceny

ciężkości wykonywanej pracy przez pielę-

gniarki iratowników medycznych (rys. 16).

Podczas stosowania PPE odczucia cięż-

kości wykonywanej pracy znacznie się zwięk-

szyły. W przypadku oceny wykonywania

pracy ciężkiej ibardzo ciężkiej (≥15 wskali

Borg’a) podczas stosowania PPE wzrósł odse-

tek pielęgniarek z 36% do 86%, natomiast

w przypadku ratowników medycznych

zwiększył się on z29% do 78%.

Ankietowani zostali także zapytani,

onajczęściej występujące unich objawy fi-

zyczne w związku z wykonywaną przez

nich pracą. Najczęstszymi skutkami fizycz-

nymi (na które wskazywali respondenci)

były: bóle mięśni istawów (73%) oraz prze-

męczenie (71%) (rys. 17).

Dyskusja

Przedstawione wyniki badań ankieto-

wych, wykazały negatywny wpływ stoso-

wania PPE nie tylko na odczucia cieplne, ale

także na odczucia wilgotności skóry iodzie-

ży. Wyniki badań wskazują, iż stosowanie

PPE wpływa na ocenę ciężkości wykonywa-

nej pracy. Uzyskane wyniki są zbieżne

z wynikami innych badań ankietowych

Rysunek 12

Częstość odpowie-

dzi dot. czasu sto-

sowania PPE

Figure 12 Frequen-

cy respondents’

duration of PPE use

Rysunek 13

Częstość odpowie-

dzi dot. czasu sto-

sowania masek,

półmasek oraz

półmasek filtrują-

cych

Figure 13 Frequen-

cy respondents’

duration of masks,

half-masks and fil-

tering half-masks

use

Rysunek 15

Procentowy roz-

kład oceny ciężko-

ści wykonywanej

pracy przez

respondentów (wg

skali Borg’a)

Figure 15 Percen-

tage distribution of

respondents’

assessment of the

severity of their

work (according

to Borg’s scale)

Rysunek 16

Procentowy rozkład oceny

ciężkości wykonywanej

pracy na umiarkowaną

(6-14) oraz ciężką ibardzo

ciężką (15-20) wg skali

Borg’awg pielęgniarek

iratowników medycznych

Figure 16 Percentage distri-

bution of the assessment of

the severity of work perfor-

med into moderate (6-14)

and heavy and very heavy

(15-20) according to the

Borg’s scale for nurses and

paramedics

Rysunek 17

Objawy fizyczne

wzwiązku

zwykonywaną

przez responden-

tów pracą (czę-

stość odpowiedzi)

Figure 17 Physical

symptoms related

to the work per-

formed by respon-

dents (response

rate)

Rysunek 14

Procentowy rozkład dot. rodzaju wykonywanej

pracy wg respondentów

Figure 14 Percentage distribution of the type of

work performed by respondents

Księga3_25.indb 40Księga3_25.indb 40 20.03.2025 11:39:2420.03.2025 11:39:24

www.informacjainstal.com.pl

3/2025

Komfort cieplny

przeprowadzonych wśród pracowników

medycznych w różnych częściach świata

(prowadzonych zarówno w czasie trwania

pandemii oraz po jej zakończeniu).

Pracownicy na tzw. „pierwszej linii fron-

tu” pobierający wymazy do testu pod kątem

zarażenia COVID-19, często pracowali na

otwartej przestrzeni, również podczas dni

z wysoką temperaturą powietrza. Badania

ankietowe przeprowadzone w Chinach

(czerwiec 2021 r.; temperatura powietrza

>32

C) [35] na grupie 3 658 respondentów

(pracownicy szpitali, głównie pielęgniarki

62% ilekarze ok. 25%) wykazały, iż po za-

łożeniu odzieży chroniącej przed czynnikami

infekcyjnymi (PPE) średni poziom dyskomfortu

(mierzony w6-stopniowej skali (od -1 lekko

chłodno, do 4 bardzo gorąco) wynosił 3,6 ±

0,7. 63% respondentów stosowało PPE mniej

niż 4h dziennie, natomiast ok. 37% wskazy-

wało na użytkowanie PPE >4 h. Badania

prowadzone w Chinach przez Mao i in.

(2022) [36] na grupie 20 kobiet i12 męż-

czyzn (wrzesień 2021 r.) ubranych wkombi-

nezony z klejonymi szwami, symulujących

pobieranie wterenie materiału biologiczne-

go do badań przez ok. 3,5h (32

C, 70%),

także wskazały na odczuwanie dyskomfortu

podczas stosowania PPE. Ponad 80% ankie-

towanych stwierdziło, iż warunki temperatu-

rowe nie są przez nich akceptowane. WPol-

sce, respondenci przedstawianych wyników

badań, określili czas stosowania PPE wcza-

sie pandemii powyżej 4h w ponad 80%.

Pomimo pracy teoretycznie wniższych war-

tościach temperatury powietrza, to aż prawie

w 80% respondenci odczuwali dyskomfort

cieplny.

Respondenci [35] podczas stosowania

PPE (w warunkach temperatury powietrza

>32

C), skarżyli się na takie objawy fizycz-

ne, jak: obfite pocenie się (80%), trudności

w oddychaniu (55%), nadmierne odwod-

nienie (47%). Ponadto odnotowywane były:

obrzęki twarzy (74%), maceracja naskórka

dłoni (57%), atakże niedowidzenie (zmniej-

szenie ostrości widzenia) (49%) [35]. Naj-

większy odsetek odczuwania dyskomfortu

odnotowano na twarzy ochotników (90%),

głowie (72%) oraz klatce piersiowej (33%).

Inni medycy (także w temperaturze ok.

C, podczas stosowania PPE) szczególnie

odczuwali takie symptomy, jak: trudności

w oddychaniu (92%), obfite pocenie się

(79%), duszności (66%) oraz niedowidzenie

(zmniejszenie ostrości widzenia) (37%) [36].

W przypadku przedstawianych wyników

(w większości respondentów pracujących

wtemperaturze > 22

C), wPolsce ankieto-

wani odczuwali ogólny dyskomfort cieplny

(79%), a także obfite pocenie się (74%).

Wprzedstawianych wynikach badań wska-

zano na problem zmniejszenia odczuwania

komfortu cieplnego po zastosowaniu PPE.

W grupach badawczych, odpowiednio,

pielęgniarek iratowników medycznych, (dla

pracy umiarkowanej) spadł odsetek osób

pracujących wrozszerzonym zakresie kom-

fortu z70% na 38% oraz z80% na 56%.

Wprzypadku pracy ciężkiej ibardzo cięż-

kiej (określonej przez ww. grupy) odnotowa-

no spadek osób pracujących wrozszerzo-

nym zakresie komfortu, odpowiednio, z49%

na 30% oraz z60% na 31%.

Podobnie, winnych badaniach ankieto-

wych przeprowadzonych na grupie 2 191

pracowników szpitali w Chinach [37] (dla

średniej temperatury powietrza ~29

C, RH ~

80%), wykazano, iż większość pracowni-

ków sektora ochrony zdrowia doświadczyła

stresu cieplnego. Przed założeniem PPE

większość respondentów odczuwała ciepło

(+2) (~56%) lub gorąco (+3) (30%). Nato-

miast po założeniu PPE izakończeniu wyko-

nywanych czynności, odsetek odpowiedzi

gorąco (+3) wzrósł do 70% (dla ciepło (+2)

~27%). W wyniku noszenia PPE znacznie

pogorszyły się odczucia cieplne (wkierunku

maksymalnego dyskomfortu) [37]. Na pod-

stawie przedstawionych wyników badań

można także stwierdzić, iż zastosowanie

PPE było bardziej obciążające dla pielę-

gniarek wykonujących prace, wg subiektyw-

nej oceny ankietowanych, oumiarowej cięż-

kości. Ciekawym aspektem jest również róż-

nica wocenie ciężkości wykonywanej pracy

przez respondentów podczas stosowania

subiektywnej oceny, askali Borg’a. Wprzy-

padku pielęgniarek, wykonywana przez

nich praca oceniana była na poziomie

umiarkowanym (41,5%), podczas gdy

58,5% badanych pielęgniarek stwierdziło,

iż wykonuje pracę ciężką lub bardzo ciężką.

Wprzypadku zastosowania skali Borg’ana

pracę umiarkowaną wskazywało 64% pie-

lęgniarek, a pracę ciężką i bardzo ciężką

36% (podczas stosowania „normalnej”

odzieży). Podobną zależność odnotowano

także dla ratowników medycznych. Według

własnej oceny subiektywnej 40% ratowni-

ków stwierdziło, iż wykonuje prace na po-

ziomie ciężkości umiarkowanej, podczas

gdy stosując skalę Borg’a, na taki poziom

(≤14) wskazywało 71%. Praca ciężka ibar-

dzo ciężka (wg oceny subiektywnej) była

wskazana przez 60% ratowników, nato-

miast podczas stosowania skali Borg’a,

(≥15) przez 29%. Według ocen subiektyw-

nych ocena ciężkości wykonywanej pracy

była wyższa niż w przypadku stosowania

skali Borg’a.

Na podstawie uzyskanych wyników ba-

dań można stwierdzić, iż pracownicy sektora

medycznego nie odczuwają komfortu ciepl-

nego podczas wykonywania swojej pracy,

zastosowanie PPE zmniejsza odczucia kom-

fortu cieplnego. Należy zatem poszukiwać

możliwości zapewnienia lepszych warunków

pracy dla ww. grupy pracowników.

Kontrolowanie temperatury powietrza

(np. wpomieszczeniu) poprzez klimatyzację,

może zmniejszyć intensywność występowa-

nia zaburzeń fizjologicznych, jak ipsychomo-

torycznych wśród pracowników medycznych.

Choć klimatyzacja i urządzenia do dbania

ojakość powietrza są standardem wszpita-

lach, jednak stosowane są często jedynie

w tzw. strefach czystych [38] (czystości cią-

głej, czy czystości zmiennej; np. sale opera-

cyjne, sale przed ipooperacyjne, sale wod-

działach intensywnej terapii, sale intensywnej

obserwacji), atakże tam, gdzie przechowy-

wane są leki [39]. Należy jednak zaznaczyć,

iż często prace wPPE wykonywane są wtere-

nie (np. opieka przedszpitalna, transport pa-

cjentów ze służb ratownictwa medycznego

do szpitala, zewnętrzne ośrodki), czyli wwa-

runkach, których nie można regulować [32],

aobecne zmiany klimatu powodują występo-

wanie coraz więcej dni zekstremalną wysoką

temperaturą powietrza [40].

W celu zmniejszenia obciążenia ciepl-

nego pracowników sektora ochrony zdrowia

podczas wykonywania czynności zawodo-

wych, szczególnie jeśli przewidywany czas

użytkowania odzieży ochronnej jest dłuższy,

należy wybierać odzież ochronną paro-

przepuszczalną oodpowiedniej do zagro-

żeń klasie ochrony. Konieczne wydaje się

poszukiwanie nowych materiałów, które mo-

głyby stanowić selektywną barierę dla pato-

genów, przy zapewnieniu odpowiedniego

transferu ciepła iwilgoci na zewnątrz [13].

Jednym z rozwiązań proponowanych

wcelu poprawy komfortu pracy osobom sto-

sującym PPE wterenie (na otwartej przestrze-

ni), było stosowanie odzieży chłodzącej (np.

kamizelek chłodzących na bazie lodu, związ-

ków zmiennofazowych PCM lub powietrza)

[41,43]. Badania nad takimi rozwiązaniami,

wykazywały pozytywny wpływ proponowa-

nych kamizelek na odpowiedzi fizjologiczne

ich użytkowników.

Podsumowanie

Przedstawione wyniki badań ankieto-

wych wśród personelu medycznego wPol-

sce, wskazują na odczuwanie przez „medy-

ków” dyskomfortu cieplnego, ato przekła-

dać się może np. na wzrost liczby popełnia-

nych błędów. Choć odczuwana przez per-

sonel medyczny ciężkość pracy wbariero-

wej odzieży ochronnej obecnie się zmniej-

szyła, w porównaniu do czasu pandemii

SARS-CoV-2, najprawdopodobniej nie wy-

nika to z poprawy warunków pracy, czy

zastosowania nowych materiałów w PPE,

a zależne jest od czasu jej użytkowania.

Księga3_25.indb 41Księga3_25.indb 41 20.03.2025 11:39:2420.03.2025 11:39:24

Czas ten skrócił się z6h (iwięcej) do średnio

2h, co znacząco wpłynęło na odczuwanie

uciążliwości wykonywanej wniej pracy.

Przedstawione wyniki badań wskazują

na występujący nadal problem braku od-

czuwania komfortu cieplnego ipotrzebę po-

prawy warunków pracy szeroko rozumiane-

go personelu medycznego.

BIBLIOGRAFIA

[1] https://www.prawo.pl/zdrowie/ktore-z-

zawodow-medycznych-sa-tzw-zawodami-

zaufania-publicznego,249017.html (dostępny

28.01.2025 r.)

[2] Yuan F, Yao R, Sadrizadeh S, et al. Thermal

comfort in hospital buildings – A literature

review. Journal of Building Engineering.

2021;45:103463. doi:10.1016/j.

jobe.2021.103463

[3] Ćwiklińska D, Bogdan A, Szyłak-Szydłowski M.

Survey on factors influencing surgeons’ sensation

in Polish operating theatres. Building and Envi-

ronment. 2022;214:108929. doi:10.1016/j.

buildenv.2022.108929

[4] ASHRAE, ASHRAE Handbook – HVAC Appli-

cation (SI), 2019, Atlanta

[5] Horosz B, Adamiec A, Malec-Milewska M,

Misołek H. Wytyczne Polskiego Towarzystwa

Anestezjologii iIntensywnej Terapii dotyczące

zapobiegania niezamierzonej śródoperacyjnej

hipotermii. Anestezjologia Intensywna Terapia.

2021;53,5:376–386

[6] Ćwiklińska D, Bogdan A. Przegląd wymagań

normatywnych dotyczących komfortu cieplne-

go chirurgów i personelu medycznego

w salach operacyjnych. CIEPŁOWNICTWO

OGRZEWNICTWO WENTYLACJA.

2021;1(3):24-28. doi:10.15199/9.2021.3.4

[7] Charkowska A, et al. Wytyczne projektowania,

wykonania, odbioru i eksploatacji systemów

wentylacji iklimatyzacji dla podmiotów wyko-

nujących działalność leczniczą, Warszawa,

2018, ISBN 978-83-942639-5-9

[8] Rozporządzenie MINISTRA INFRASTRUKTU-

RY z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie

warunków technicznych, jakim powinny odpo-

wiadać budynki i ich usytuowanie

Dz.U.2002.75.690

[9] Smagowska B, Pleban D, Sobolewski A, Paw-

lak A. Working conditions in selected hospital

rooms: results of apilot study on noise, illumina-

tion and microclimate. Occupational Safety –

Science and Practice. 2018;567(12):17-21.

doi:10.5604/01.3001.0012.7788

[10] Uścinowicz P, Chludzińska M, Bogdan A. Ther-

mal environment conditions in Polish operating

rooms. Building and Environment. 2015;94:296-

304. doi:10.1016/j.buildenv.2015.08.003

[11] Melhado M, Hensen J, Loomans M. Literature

review of staff thermal comfort and patient

“thermal risks” in operating rooms. Proceeding

of the 8th Int. Healthy Buildings Conference.

Lisbon, ISIAQ, 4-8 June 2006.

[12] Młynarczyk M, Jankowski T, Bogdan A., Lokal-

ne chłodzenie – badania laboratoryjne odczu-

cia cieplne ochotników. INSTAL. 2021,10:28-

33. doi: 10.36119/15.2021.10.5

[13] Zwolińska M, Bogdan A. Impact of the medical

clothing on the thermal stress of surgeons.

Applied Ergonomics. 2012;43(6):1096-1104.

doi:10.1016/j.apergo.2012.03.011

[14] Młynarczyk M, Bogdan A, Jankowski T. The

influence of local temperature and air velocity

changes on the thermal sensations of users’

working in surgical clothing. Indoor and Built

Environment. 2021;31(1):265-278.

doi:10.1177/1420326x21990815

[15] Potter AW, Gonzalez JA, Xu X. Ebola Response:

Modeling the Risk of Heat Stress from Personal

Protective Clothing. PLoS ONE.

2015;10(11):e0143461. doi:10.1371/journal.

pone.0143461

[16] Van Gaever R, Jacobs VA, Diltoer M, Peeters L,

Vanlanduit S. Thermal comfort of the surgical

staff in the operating room. Building and Envi-

ronment. 2014;81:37-41. doi:10.1016/j.buil-

denv.2014.05.036

[17] PN-EN ISO 7243:2018-01 Ergonomia środo-

wiska termicznego – – Ocena obciążenia ciepl-

nego za pomocą wskaźnika WBGT (temperatu-

ra wilgotnego termometru ipoczernionej kuli)

[18] Zużewicz K, et al. Badanie iocena obciążenia

pracą osób zatrudnionych w ratownictwie

medycznym i pomocy społecznej. CIOP-PIB,

Warszawa, 2013

[19] Bugajska J. Fizjologiczne kryteria zdolności do

pracy fizycznej osób starszych – wydatek

energetyczny. CIOP-PIB, Warszawa, 2010

[20] Bose-O’Reilly S, Daanen H, Deering K, et al.

COVID-19 and heat waves: New challenges

for healthcare systems. Environmental Research.

2021;198:111153. doi:10.1016/j.

envres.2021.111153

[21] Chen Y, Tao M, Liu W. High temperature impairs

cognitive performance during amoderate inten-

sity activity. Building and Environment.

2020;186:107372. doi:10.1016/j.build-

env.2020.107372

[22] Zwolińska M, Bogdan A. Thermal sensations of

surgeons during work in surgical gowns. Inter-

national Journal of Occupational Safety and

Ergonomics. 2013;19(3):443-453. doi:10.108

0/10803548.2013.11077000

[23] PN-EN ISO 9920:2009 Ergonomia środowi-

ska termicznego – – Szacowanie izolacyjno-

ści cieplnej i oporu pary wodnej zestawów

odzieży

[24] PN-EN ISO 7730:2006 Ergonomia środowiska

termicznego – – Analityczne wyznaczanie

iinterpretacja komfortu termicznego zzastoso-

waniem obliczania wskaźników PMV iPPD oraz

kryteriów miejscowego komfortu termicznego

[25] PN-EN 16798-1:2019/Ap2:2023 Charakte-

rystyka energetyczna budynków – Wentylacja

budynków – Część 1: Parametry wejściowe

środowiska wewnętrznego do projektowania

i oceny charakterystyki energetycznej budyn-

ków w odniesieniu do jakości powietrza

wewnętrznego, środowiska cieplnego, oświe-

tlenia iakustyki – Moduł M1-6

[26] Gwóźdź B. Człowiek w środowisku wielko-

przemysłowym ielementy ergonomii. W: Fizjo-

logia człowieka zelementami fizjologii stoso-

wanej i klinicznej. Traczyk, W., Trzebski, A.,

PZWL Warszawa, 2015

[27] Młynarczyk M, Orysiak J. Wpływ mikroklimatu

gorącego na funkcje psychomotoryczne pra-

cowników. Occupational Safety – Science and

Practice. 2024;634(7):11-14. doi:10.54215/

bp.2024.7.15.mlynarczyk

[28] Pilcher JJ, Nadler E, Busch C. Effects of hot and

cold temperature exposure on performance:

a meta-analytic review. Ergonomics.

2002;45(10):682-698. doi:10.1080/

00140130210158419

[29] Yildiz CÇ, Yildirim D, Günay K. The effect of

personal protective equipment use on nurses’

tendencies to make medical errors and types of

their medical errors: a cross-sectional study.

International Journal of Occupational Safety

and Ergonomics. 2022;29(2):596-603. doi:1

0.1080/10803548.2022.2061131

[30] Zhao Y, Su M, Meng X, Liu J, Wang F. Thermo-

physiological and perceptual responses of ama-

teur healthcare workers: impacts of ambient con-

dition, Inner-Garment insulation and personal

cooling strategy. International Journal of Environ-

mental Research and Public Health.

2022;20(1):612. doi:10.3390/ijerph20010612

[31] Davey SL, Lee BJ, Robbins T, Randeva H, Thake

CD. Heat stress and PPE during COVID-19:

impact on healthcare workers’ performance,

safety and well-being in NHS settings. Journal

of Hospital Infection. 2020;108:185-188.

doi:10.1016/j.jhin.2020.11.027

[32] Figi CE, Herstein JJ, Beam EL, et al. Literature

review of physiological strain of personal protec-

tive equipment on personnel in the high-conse-

quence infectious disease isolation environment.

American Journal of Infection Control.

2023;51(12):1384-1391. doi:10.1016/j.

ajic.2023.05.005

[33] Nielsen R, Berglund LG, Gwosdow AR, Dubois

AB. Thermal sensation of the body as influenced

by the thermal microclimate in a face mask.

Ergonomics. 1987;30(12):1689-1703.

doi:10.1080/00140138708966058

[34] Borg G. Perceived exertion as an indicator of

somatic stress. J. Rehabil. Med. 1970;2(2),92-

[35] Zhu Y, Qiao S, Wu W, et al. Thermal discomfort

caused by personal protective equipment in

healthcare workers during the delta COVID-19

pandemic in Guangzhou, China: Acase study.

Case Studies in Thermal Engineering.

2022;34:101971. doi:10.1016/j.

csite.2022.101971

[36] Mao Y, Zhu Y, Guo Z, Zheng Z, Fang Z, Chen

X. Experimental investigation of the effects of

personal protective equipment on thermal com-

fort in hot environments. Building and Environ-

ment. 2022;222:109352. doi:10.1016/j.

buildenv.2022.109352

[37] Zhu Y, Mao Y, Li Y, et al. Field investigation of

the heat stress in outdoor of healthcare workers

wearing personal protective equipment in

South China. Frontiers in Public Health.

2023;11. doi:10.3389/fpubh.2023.1166056

[38] https://www.klimatyzacja.pl/artykuly/wen-

tylacja/wentylacja-w-szpitalu/wentylacja-w-

szpitalu-wytyczne-klasy-czystosci-pomiesz-

czen (dostępny 29.01.2024 r.)

[39] https://www.rynekzdrowia.pl/Finanse-i-

-zarzadzanie/Wysokie-temperatury-w-szpi-

talach-to-zmora-pacjentow-i-personelu-

Klimatyzacja-na-oddzialach-to-rary-

tas,234153,1.html (dostępny 29.01.2024 r.)

[40] Dec E, Sekret R. Zakres komfortowych parame-

trów powietrza dla przebywania człowieka na

zewnątrz wokresie lata. INSTAL. 2020;8:7-11.

doi:10.36119/15.2020.8.1

[41] Hu C, Wang Z, Bo R, Li C, Meng X. Effect of the

cooling clothing integrating with phase change

material on the thermal comfort of healthcare

workers with personal protective equipment

during the COVID-19. Case Studies in Thermal

Engineering. 2023;42:102725. doi:10.1016/j.

csite.2023.102725

[42] Bonell A, Nadjm B, Samateh T, et al. Impact of

personal cooling on performance, comfort and

heat strain of healthcare workers in PPE, astudy

from West Africa. Frontiers in Public Health.

2021;9. doi:10.3389/fpubh.2021.712481

[43] De Korte JQ, Bongers CCWG, Catoire M, King-

ma BRM, Eijsvogels TMH. Cooling vests alleviate

perceptual heat strain perceived by COVID-19

nurses. Temperature. 2020;9(1):103-113. doi:1

0.1080/23328940.2020.1868386

Zrealizowano na podstawie wyników VI

etapu programu wieloletniego pn. „Rządo-

wy Program Poprawy Bezpieczeństwa

iWarunków Pracy”, finansowanego w za-

kresie badań naukowych i prac rozwojo-

wych ze środków Narodowego Centrum

Badań iRozwoju. Projekt nr III.PN.08. pod

tytułem: „Czas pracy w środkach ochrony

indywidualnej w związku z zagrożeniem

czynnikami infekcyjnymi aobciążenie ciepl-

ne organizmu”. Koordynator Programu:

Centralny Instytut Ochrony Pracy – Państwo-

wy Instytut Badawczy.

Księga3_25.indb 42Księga3_25.indb 42 20.03.2025 11:39:2420.03.2025 11:39:24