Kriogenika

K riogenika/Cryogenics

Wybrane aspekty bezpieczeństwa eksploatacji

kriokomór ogólnoustrojowych

Selected safety aspects of whole-body cryochamber operation

AGNIESZKA PIOTROWSKA

DOI 10.36119/15.2025.2.4

Krioterapia

Pojęcie krioterapia odnosi się do za-

biegów polegających na lokalnym lub

ogólnoustrojowym działaniu niskiej tem-

peratury na ciało człowieka w celu uzy-

skania reakcji odpornościowej lub tera-

peutycznej organizmu. Wliteraturze bra-

kuje jednak jednoznacznego zdefiniowa-

nia tego terminu. Wpublikacjach medycz-

nych, wktórych kładzie się nacisk na efekt

leczniczy wykonywanego zabiegu, do-

kładne określenie warunków jego prze-

prowadzenia często jest niedocenione.

Stąd też okrioterapii pisze się wkontek-

ście znanej od czasów starożytnej Grecji

czy Cesarstwa Rzymskiego metodzie wy-

korzystania zimna do łagodzenia bólu aż

po współczesne zabiegi wykonywane

w specjalistycznych kriokomorach i tzw.

kriosaunach [2]. Dla inżyniera przedrostek

„krio” wskazuje natomiast na wykorzysta-

nie temperatur kriogenicznych, co zgod-

nie zwprowadzoną w1971 roku umowną

definicją kriogeniki, przesuwałoby kriote-

rapię wobszar temperatur poniżej 120K

(-153°C). Zuwagi na brak jednoznacznej

definicji, przyjmuje się więc, że termin

krioterapia ogólnoustrojowa określa za-

bieg wykonywany w kriokomorze lub

kriosaunie, który polega na krótkotrwałym

oddziaływaniu na organizm człowieka

temperatury zzakresu od – 160°C do –

100°C [1,3,9,10,12,13]. Temperatury

kriogeniczne (poniżej – 153°C) nie wy-

stępują naturalnie na Ziemi. Zkolei tempe-

ratura bliska wartości – 100°C (-94,4°C

± 4K) została co prawda zarejestrowana

w2018 roku na Antarktydzie ale jest tem-

peraturą lokalną, co więcej do dnia dzi-

siejszego stanowi rekord zimna. Dlatego

też można stwierdzić, że temperatura za-

biegu krioterapeutycznego nie występuje

naturalnie wśrodowisku człowieka, musi

więc zostać uzyskana wwychłodzonych

odpowiednio pomieszczeniach.

Kriokomory – przegląd aktualnie

dostępnych konstrukcji

Aktualnie rynek oferuje kilka typów

urządzeń do krioterapii ogólnoustrojowej

różniących się od siebie konstrukcją, czyn-

nikiem roboczym lub procesem umożli-

wiającym uzyskanie temperatury zabie-

gowej. Wartykule skupiono się na 4 naj-

częściej stosowanych rozwiązaniach:

kriokomorze standardowej, kriokomorze

ze sprężarkowym układem chłodniczym,

kriokomorze z rozprężarką powietrza

oraz kriosaunie. Na początku lat 2000

dostępna na rynku była również krioko-

mora zzaleganiem chłodu [12], wktórej

dr inż. Agnieszka Piotrowska; https://orcid.org/0000-0001-9538-6919 ‒ Politechnika Wrocławska, Wydział Mechaniczno-Energetyczny,

Katedra Kriogeniki iInżynierii Lotniczej. Adres do korespondencji/ Corresponding author: agnieszka.piotrowska@pwr.edu.pl

Kriokomory (komory kriogeniczne) to urządzenia przeznaczone do przeprowadzania zabiegów krioterapii ogólno-

ustrojowej polegającej na krótkotrwałym oddziaływaniu temperatur poniżej – 100°C na ciało człowieka. WPolsce

tego typu urządzenia są projektowane oraz produkowane od ponad 35 lat aich głównym odbiorcą były dotych-

czas szpitale icentra rehabilitacji. Wostatnich latach sesje niskotemperaturowe doceniono również jako efektywny

sposób regeneracji iodnowy biologicznej, co spowodowało wzrost dostępności kriokomór wsiłowniach icentrach

SPA. Wytworzenie tak niskiej temperatury zabiegowej wymaga zastosowania czynników charakteryzujących się

własnościami, które mogą stanowić potencjalne zagrożenie dla użytkowników. Wartykule przedstawiono sposoby

uzyskiwania temperatur zabiegu krioterapeutycznego, opisano własności czynników roboczych oraz przeanalizo-

wano ioceniono bezpieczeństwo eksploatacji kriokomór ogólnoustrojowych. Szczególną uwagę poświęcono

komorom zasilanym ciekłym azotem.

Słowa kluczowe: kriokomora, analiza bezpieczeństwa, elektrochemiczne czujniki tlenu

Cryochambers (cryogenic chambers) are devices designed and used for cryotherapy. The treatment involves

exposing the human body to extremely low temperature (below – 100°C) for ashort period of time. Cryochambers

have been designed and manufactured for over 35 years in Poland. They have usually been used in hospitals and

rehabilitation centres. Recently, low-temperature sessions have been lately recognised as an effective method of

regeneration and wellness. Therefore, they are becoming available in gyms and beauty centres. Achieving such low

temperatures requires the use of gases with properties that may pose apotential risk to cryochamber users. This article

presents methods of achieving cryotherapy temperatures, describes the properties of working fluids, safety analysis

and risk assessment of cryochamber operation. Special attention has been paid to the cryochambers supplied with

liquid nitrogen.

Keywords: cryochamber, risk analysis, electrochemical oxygen sensor

www.informacjainstal.com.pl 2/2025

2/2025 www.informacjainstal.com.pl

syntetyczne powietrze (mieszanina 79%

azotu i21% tlenu zmieszanych w postaci

ciekłej) podawane było poprzez system

dysz bezpośrednio do wnętrza komory.

Wykorzystanie mieszaniny jako czynnika

roboczego wzbudziło uzasadnione obawy

co do bezpieczeństwa proponowanego

rozwiązania ponieważ zmiana parame-

trów wzbiorniku kriogenicznym wynikają-

ca zjego opróżniania, powodowała zmia-

nę udziału poszczególnych składników za-

równo wfazie ciekłej jak igazowej. Wska-

zywano na ryzyko przypadkowego wpro-

wadzenia do wnętrza komory mieszaniny

o obniżonym udziale tlenu, co doprowa-

dziłoby do zagrożenia deficytem O2

wnormalnym trybie pracy [4]. Jeden zdo-

stawców skroplonych gazów wydał

oświadczenie w kwestii bezpieczeństwa

stosowania ciekłego syntetycznego powie-

trza ipowołując się na założenia Europej-

skiego Stowarzyszenia Gazów Przemysło-

wych EIGA odmówił dostaw tego czynnika

do komór kriogenicznych [15]. Obecnie ten

typ kriokomory praktycznie nie jest spoty-

kany, nie został więc uwzględniony warty-

kule. WTabeli 1 zebrano podstawowe in-

formacje dotyczące eksploatacji oraz kosz-

tów inwestycyjnych kriokomór aktualnie

dostępnych na rynku europejskim.

Kriokomora standardowa

zasilana ciekłym azotem

pracująca wukładzie otwartym

Najczęściej spotykanym typem krio-

komory ogólnoustrojowej jest kriokomora

standardowa, zwana również wrocław-

ską ze względu na jej opracowanie iuru-

chomienie we Wrocławiu w roku 1989.

Składa się zdwóch pomieszczeń przed-

sionka (komory wstępnej) oraz komory

właściwej (zabiegowej). Schemat kon-

strukcji oraz instalacji zasilającej komorę

wciekły azot przedstawiono na rys. 1.

W pomieszczeniach panuje różna

temperatura, wprzedsionku – 60°C, na-

tomiast w komorze zabiegowej od –

120°C do – 135°C. Niską temperaturę

uzyskuje się w procesie wymiany ciepła

pomiędzy ciekłym azotem (LN2) apowie-

trzem wkomorze. Proces przemiany fazo-

wej ciekłego azotu (parowania) odbywa

się wwymiennikach ciepła umieszczonych

wewnątrz kriokomory. Ciekły azot pobie-

rany jest zzewnętrznego zbiornika krioge-

nicznego, przepływa linią zasilającą do

pomieszczenia technicznego, gdzie zo-

staje rozdzielony na strumień zasilający

wymiennik przedsionka oraz wymiennik

lub wymienniki komory zabiegowej. Od-

parowany gaz (gN2) usuwany jest jako

strumień odpadowy pod ciśnieniem zbli-

żonym do atmosferycznego bezpośrednio

do otoczenia. Zuwagi na relatywnie niski

koszt ciekłego azotu nie stosuje się układu

zamkniętego, w którym odpadowy azot

mógłby być ponownie skraplany izawra-

cany do wymienników. Proces przemiany

czynnika roboczego (ciekłego azotu)

w instalacji kriokomory standardowej

przedstawiono na rys. 2.

Zabieg krioterapii ogólnoustrojowej

trwa około 4 minut. Użytkownik wchodzi

do przedsionka ipozostaje wnim do 30

sekund anastępnie przechodzi do komory

zabiegowej gdzie spędza do 3 minut. Po

zakończonej sesji wraca do przedsionka

anastępnie opuszcza kriokomorę. Przed-

sionek pełni dwie funkcje. Zpunktu widze-

nia użytkownika jest pomieszczeniem

wstępnym, wktórym pacjent przyzwycza-

ja się do niskiej temperatury przed właści-

wym zabiegiem. Z technicznego punktu

widzenia, przedsionek stanowi przegrodę

pomiędzy komorą zabiegową a otocze-

niem, ograniczając wymianę powietrza

wtrakcie otwierania drzwi izapobiegając

nadmiernemu wzrostowi temperatury

wkriokomorze.

Rysunek 1.

Schemat konstrukcji iinstalacji kriokomory ogólnoustrojowej zasilanej ciekłym azotem

Figure 1. Scheme of the construction and installation of the whole-body cryochamber supplied by

liquid nitrogen

Rysunek 2.

Wykres przemian termodyna-

micznych czynnika roboczego

(azotu) w wymiennikach krio-

komory standardowej, proces

1-2: odparowanie ciekłego

azotu, proces 2-3: ogrzewanie

gazu wwymienniku oraz insta-

lacji odprowadzającej strumień

do otoczenia

Figure 2. Diagram of thermody-

namic processes of working

fluid (nitrogen) inside standard

cryochamber heat exchangers,

process 1-2: liquid nitrogen eva-

poration, process 2-3: gas

warm-up inside the heat

exchanger and pipelines

Tabela 1. Kriokomory – informacje podstawowe

Table 1. Cryochambers – basic information

Czynnik

roboczy

Proces

Miejsce procesu

obniżania

temperatury

Bezpośredni kontakt

użytkownika zczynni-

kiem roboczym

Koszt

inwestycyjny

Kriokomora

standardowa

Ciekły azot Przemiana fazowa LN2

Wymiennik ciepła

wewnątrz komory

zabiegowej

NIE ŚREDNI

Kriokomora ze sprę-

żarkowym układem

chłodniczym

Czynnik

chłodniczy

Przemiana fazowa

czynnika chłodniczego

Wymiennik ciepła

wewnątrz komory

zabiegowej

NIE WYSOKI

Kriokomora

zrozprężarką

Powietrze

atmosfer.

Rozprężanie

izentropowe

Poza komorą TAK

BARDZO

WYSOKI

Kriosauna Ciekły azot

Wstrzykiwanie par

zimnego azotu

bezpośrednio do kabiny

Wymiennik ciepła

poza kabiną ale

wbryle urządzenia

TAK NISKI

www.informacjainstal.com.pl 2/2025

Kriogenika

Kriokomora ze sprężarkowym

układem chłodniczym

Kriokomory ze sprężarkowym ukła-

dem chłodniczym zostały opracowane

jako alternatywa dla urządzeń standardo-

wych i w ostatnich latach zdominowały

rynek amerykański. Temperaturę zabiego-

wą wytwarza lewobieżny obieg Lindego.

Większość oferowanych na rynku urzą-

dzeń pracuje w układzie kaskadowym,

wktórym wymagany poziom temperatury

uzyskuje się poprzez sprzęgnięcie cieplne

2 lub 3 sprężarkowych układów chłodni-

czych zasilanych czynnikami ocoraz niż-

szej temperaturze odparowania. Proces

wymiany ciepła pomiędzy czynnikiem

a powietrzem zachodzi w wymienniku

umieszczonym wewnątrz komory zabie-

gowej (zwykle na ścianie ale można spo-

tkać rozwiązania zwymiennikiem umiesz-

czonym na suficie). Zuwagi na zastoso-

wanie czynników chłodniczych, średnia

temperatura zabiegowa jest wyższa niż

wkomorze standardowej inie przekracza

– 110°C. System zasilający charakteryzu-

je się wysokim stopniem skomplikowania

ale pracując wukładzie zamkniętym wy-

maga doprowadzenia wyłącznie energii

elektrycznej aprzez to eliminuje koniecz-

ność regularnego uzupełniania czynnika

roboczego. Schemat konstrukcji oraz in-

stalacji zasilającej komorę ze sprężarko-

wym układem chłodniczym przedstawio-

no na rys. 3.

Kriokomora zrozprężarką

powietrza

W2019 roku zaprezentowano nowe

rozwiązanie techniczne, dotąd nigdy nie

stosowane w urządzeniach krioterapeu-

tycznych. Obniżenie temperatury powie-

trza wewnątrz komory nie uzyskuje się

w procesie przemiany fazowej czynnika

roboczego jak w dotychczasowych roz-

wiązaniach ale w procesie rozprężania

izentropowego samego powietrza. Całko-

wicie zmieniono podejście, wyeliminowa-

no czynnik niskotemperaturowy na ko-

rzyść przemiany termodynamicznej gazu

w komorze. Układ pracuje w lewobież-

nym cyklu Braytona, wktórym dzięki wy-

korzystaniu sprężarki irozprężarki uzysku-

je się obniżenie temperatury powietrza do

– 140°C. Schemat konstrukcji oraz insta-

lacji zasilającej komorę elektryczną

przedstawiono na rys. 4.

Powietrze pobierane jest z komory

i sprężane do ciśnienia 1.9 bar (proces

2-3), ochładzane wchłodnicy anastępnie

wrekuperacyjnym wymienniku ciepła poni-

żej temperatury otoczenia (3-4). Chłodne

powietrze wpływa do rozprężarki gdzie

realizując proces rozprężania izentropo-

wego obniża swoją temperaturę (4-5)

i przepływa do komory zabiegowej. Za-

prezentowane rozwiązanie wydaje się ide-

alne z punktu widzenia eksploatacji urzą-

dzenia. Należy w tym miejscu wymienić

następujące fakty: czynnikiem roboczym

jest powietrze atmosferyczne (brak czynni-

ka chłodniczego lub kriogenicznego) co

zdecydowanie można uznać za podejście

ekologiczne, wszystkie procesy zachodzą

wobszarze nadkrytycznym (brak przemia-

ny fazowej, która z uwagi na wymagany

poziom temperatury nie jest konieczna) czy

redukowanie zużycia energii elektrycznej

poprzez mechaniczne sprzęgnięcie rozprę-

żarki ze sprężarką. Producent deklaruje

również, że problem nadmiernego hałasu

układów powietrznych rozwiązano dzięki

specjalnej konstrukcji modułu rozprężarki

oraz relatywnie niskiemu ciśnieniu robocze-

mu. Pomimo wielu niekwestionowanych

zalet, główną przeszkodą dla potencjal-

nych klientów jest cena, która 2-krotnie

przewyższa cenę kriokomory ze sprężar-

kowym układem chłodniczym i 4-krotnie

cenę standardowej.

Kriosauna

Na rynku dostępna jest również krio-

sauna, która od lat pozostaje przedmio-

tem dyskusji czy należy ją zaliczyć do

grupy kriokomór ogólnoustrojowych czy

też nie. W tym artykule nie rozważano

tego problemu, tylko skupiono się na bez-

pieczeństwie dostępnych na rynku urzą-

dzeń do krioterapii. Kabina zabiegowa

kriosauny ma kształt otwartego cylindra.

Ciekły azot przepływa z zewnętrznego

zbiornika kriogenicznego do wymiennika

ciepła (poza kabiną zabiegową ale wob-

rębie bryły urządzenia) gdzie odparowuje

(proces 1-2). Zimne pary azotu wprowa-

dzane są bezpośrednio do kabiny (punkt

3) aużytkownik zanurzony jest woparach

do wysokości ramion (głowa pozostaje na

zewnątrz). Schemat konstrukcji oraz insta-

lacji zasilającej kriosaunę przedstawiono

na rys. 5.

Polska jest uznawana za głównego

europejskiego producenta kriokomór

Rysunek 3.

Schemat konstrukcji kriokomory ze sprężarkowym układem chłodniczym, wykres przemian termo-

dynamicznych czynnika roboczego wstopniu nisko-temperaturowym (wytwarzającym moc chłod-

niczą)

Figure 3. Scheme of the construction of the cryochamber with cascade cooler, diagram of the ther-

modynamic processes of the working fluid in the low-temperature stage (cooling effect)

Rysunek 4.

Schemat instalacji kriokomory z rozprężarką, odwzorowanie procesów termodynamicznych

powietrza na wykresie T-s

Figure 4. Scheme of the construction of the cryochamber with air expander, diagram of the working

fluid (air) thermodynamic processes

2/2025 www.informacjainstal.com.pl

ogólnoustrojowych ikriosaun. Od ponad

35 lat prowadzone są tutaj intensywne

prace badawcze i rozwojowe tego typu

urządzeń. Wprzypadku systemu z ukła-

dem sprężarkowym badania prowadzone

są przede wszystkim wcelu opracowania

nietoksycznej, niepalnej istabilnej miesza-

niny roboczej zapewniającej wysoką

efektywność chłodniczą wokreślonym za-

kresie temperatur. Z kolei optymalizacja

systemu standardowego oraz kriosauny

skupiona jest wokół rozwiązań pozwala-

jących na redukcję zużycia ciekłego azotu

oraz zapewnieniu bezpieczeństwa użyt-

kownikowi.

Bezpieczeństwo eksploatacji

kriokomór ogólnoustrojowych

Jedyną, formalną definicję urządzenia

do krioterapii ogólnoustrojowej określa

stanowisko Komitetu Rehabilitacji, Kultury

Fizycznej i Integracji Społecznej Polskiej

Akademii Nauk wydane pomiędzy rokiem

2016 a 2020 (brakuje dokładnej daty

a przedział czasowy określono na pod-

stawie nazwiska przewodniczącego Ko-

mitetu, którego podpis widnieje na doku-

mencie [16]). Zgodnie zopinią Komitetu,

urządzeniami do krioterapii ogólnoustro-

jowej – komorami kriogenicznymi są urzą-

dzenia zmożliwością regulacji iuzyskania

wewnątrz komory temperatur od – 100

do – 150°C, zzapewnioną możliwością

oddychania powietrzem atmosferycznym

oraz obserwacji wzrokowej osób korzy-

stających zzabiegu. Ponadto urządzenia

te powinny być wyposażone w czujniki

określające poziom tlenu wpowietrzu we-

wnątrz komory, system alarmowy iwyjście

awaryjne.

Wymienione wdefinicji warunki takie

jak wymagany zakres temperaturowy,

możliwość oddychania powietrzem at-

mosferycznym i obserwacji wzrokowej

użytkowników są spełnione przez wszyst-

kie dostępne kriokomory. Zjakiego powo-

du w definicji znalazła się wzmianka

o czujnikach mierzących poziom tlenu

wewnątrz komory ijak to się ma do aktu-

alnie dostępnych na rynku konstrukcji?

Kriokomory oraz kriosauny projektowane

iprodukowane wPolsce od 1989 roku są

zasilane przede wszystkim ciekłym azo-

tem. Analizując ich zasadę działania moż-

na wskazać dwa, fundamentalne zagro-

żenia wynikające z własności czynnika

roboczego. Pierwsze zagrożenie związa-

ne jest zbardzo niską temperaturą, która

jednocześnie jest niezbędnym parame-

trem zapewniającym pozytywny efekt za-

biegu. Ryzyko związane zwpływem zim-

na na ciało człowieka jest redukowane

poprzez ograniczanie czasu przebywania

wkomorze. Procedura zabiegu oraz mak-

symalny czas oddziaływania niskiej tem-

peratury są bardzo dobrze opisane za-

równo w literaturze polskiej jak i zagra-

nicznej. Co więcej, dopuszczalny czas

przebywania wkomorze (maksymalnie 3

minuty) nie zależy od konstrukcji urządze-

nia [2], więc ta kwestia nie będzie szcze-

gółowo analizowana.

Drugie zagrożenie wynika zwysokiej

wartości współczynnika zmiany objętości

w procesie odparowania gazu krioge-

nicznego (dla LN2 wynosi około 640), co

oznacza, że odparowując 1 litr ciekłego

azotu uzyskuje się 640 litrów gazu otem-

peraturze otoczenia. Wzamkniętych po-

mieszczeniach, uwolnienie nawet niewiel-

kiej ilości ciekłego azotu onormalnej tem-

peraturze wrzenia – 196°C, spowoduje

szybką przemianę fazową idoprowadzi

do obniżenia udziału tlenu w powietrzu

oddechowym. Ciało człowieka jest bar-

dzo wrażliwe na zmianę stężenia tlenu.

Spadek poniżej 19% prowadzi do poja-

wienia się wpierwszej kolejności sympto-

mów w postaci utraty koordynacji lub

zdolności logicznego myślenia, następnie

utraty przytomności (przy spadku do

10%), a w skrajnych przypadkach (przy

udziale O2 na poziomie 8-4%) do śpiącz-

ki iśmierci. Zagrożenia wynikające zbra-

ku tlenu opisuje się skrótem ODH od słów

ang. oxygen deficiency hazard. Za bez-

pieczną granicę przyjmuje się wartość

19% a w miejscach gdzie potencjalnie

może wystąpić zagrożenie ODH wpro-

wadza się na przykład ograniczenia do-

stępu, wymóg ciągłego monitorowania

poziomu tlenu lub wyposażenia pracow-

ników wosobiste detektory gazu [5].

Dyskusja o bezpieczeństwie eksplo-

atacji kriokomory standardowej wynika

zfaktu, że komora zabiegowa iprzedsio-

nek to zamknięte pomieszczenie niewiel-

kich rozmiarów (ok. 10 m

), w którym

znajduje się relatywnie duża ilość ciekłe-

go azotu pod podwyższonym ciśnieniem

i w którym okresowo przebywają przy-

padkowi (nieprzeszkoleni) ludzie. Śred-

niej wielkości wymiennik ciepła składają-

cy się z50 rurek odługości 1 m iśrednicy

wewnętrznej 12 mm mieści prawie 5 kg

LN2 ajego całkowite opróżnienie, które

może nastąpić w przeciągu pojedyn-

czych minut, spowoduje spadek udziału

tlenu wpowietrzu poniżej 11%, co według

[5] może doprowadzić do utraty świado-

mości).

Z punktu widzenia analizy bezpie-

czeństwa, ryzyko negatywnego zdarzenia

(awarii) definiowane jest poprzez prawdo-

podobieństwo jej wystąpienia oraz najpo-

ważniejszą konsekwencję. Ryzyko więc

może być redukowane poprzez wszystkie

działania mające na celu zmniejszenie

prawdopodobieństwa i/lub dotkliwości

konsekwencji. Optymalnym rozwiązaniem

jest oczywiście wprowadzenie szeregu

działań pozwalających na ograniczenie

obu parametrów. Zastosowanie czujników

imonitorowanie stężenia tlenu wkomorze

może co prawda ograniczyć konsekwen-

cje awarii (oile zostanie wporę wykryta),

jednocześnie pozostając bez wpływu na

prawdopodobieństwo jej wystąpienia, któ-

re zależy od jakości wykonania, wyboru

materiałów czy procedury testowej urzą-

dzenia. Nasuwa się więc pytanie, jakie

działania wprowadza się w celu zmniej-

szenia prawdopodobieństwa wystąpienia

awarii rozszczelnienia instalacji ipojawie-

nia się ODH? Wliteraturze często podkre-

ślany jest brak jednoznacznych przepisów

iwytycznych dla producentów komór krio-

genicznych. Wprzypadku kriokomory za-

silanej sprężarkowym systemem chłodni-

czych oraz kriokomory zrozprężarką, in-

stalacja musi zostać wykonana zgodnie

zwytycznymi dyrektywy dla urządzeń ci-

śnieniowych 2014/68/UE. Niestety

w przypadku kriokomory standardowej

ikriosauny, instalacja zasilająca (bez ze-

wnętrznego zbiornika) klasyfikowana jest

poza kategoriami zagrożenia ze względu

na niewielkie średnice rur procesowych

irelatywnie niskie ciśnienie. Dla tego typu

urządzeń wprowadzono pojęcie Uznanej

Rysunek 5.

Schemat instalacji kriosauny, odwzorowanie procesów czynnika roboczego (ciekłego azotu) na

wykresie T-s

Figure 5. Scheme of the cryosauna installation, diagram of the working fluid (liquid nitrogen) ther-

modynamic processes

www.informacjainstal.com.pl 2/2025

Kriogenika

Praktyki Inżynierskiej (SEP – Sound Engi-

neering Practise). Urządzenia objęte SEP

według dyrektywy nie stwarzają dużego

zagrożenia. Nie oznacza się ich znakiem

CE. Wymagana jest jedynie instrukcja

obsługi, co zjednej strony przerzuca peł-

ną odpowiedzialność za produkt na pro-

ducenta, ale jednocześnie nie wprowa-

dza żadnych standardów wykonania in-

stalacji lub wyboru materiałów. Z kolei,

wprowadzając na rynek urządzenie me-

dyczne (zgodnie z Rozporządzeniem

Parlamentu Europejskiego i Rady (UE)

2017/745 wsprawie wyrobów medycz-

nych) producent co prawda zobowiąza-

ny jest przedstawić analizę ryzyka iwska-

zać rozwiązania zapewniające według

niego bezpieczeństwo użytkownikowi ale

jest ona raczej ogólna ainformacja owy-

korzystaniu czujników tlenu jest wystar-

czająca do uzyskania akceptacji jednost-

ki notyfikującej.

Kriokomory mogą być traktowane

jako urządzenia, które w świetle przepi-

sów nie stanowią znacznego zagrożenia,

więc nie ma potrzeby kontrolowania jako-

ści procesu produkcji. Nie można jednak

wykluczyć wystąpienia awarii, która

w skrajnym przypadku może doprowa-

dzić do śmierci osoby korzystającej zza-

biegu. Co więcej, rozszczelnienie lub pęk-

nięcie instalacji jest bezpośrednio związa-

ne z jakością produkcji i zastosowanych

materiałów a rekomendowany system

bezpieczeństwa (alarmowy) informuje

owystąpieniu trybu awaryjnego dopiero

wczasie jego trwania.

Oile wkriokomorach standardowych

uwolnienie ciekłego azotu jest związane

z awarią urządzenia, to w przypadku

kriosauny użytkownik przebywa watmos-

ferze pozbawionej tlenu w normalnym

trybie pracy systemu. Błąd ludzki polega-

jący na próbie oddychania mieszaniną

gazów z kabiny może doprowadzić do

wypadku zagrażającemu życiu. Jedyny

śmiertelny wypadek podczas zabiegu

krioterapii zdarzył się w2015 roku wSta-

nach Zjednoczonych. Z informacji udo-

stępnionych publicznie wynika, że pra-

cownica centrum SPA korzystając bez

nadzoru zzabiegu wkriosaunie, straciła

przytomność iosunęła się do kabiny wy-

pełnionej oparami ciekłego azotu [18-20].

Stwierdzoną przyczyną śmierci było udu-

szenie zpowodu niskiej zawartości tlenu

(asfiksja) wynikające zzastosowania cie-

kłego azotu wsystemie chłodzenia urzą-

dzenia do krioterapii [18].

Wtabeli 2 zebrano informacje doty-

czące stosowanych przepisów i norm

wprocesie projektowania iprodukcji krio-

komór. Dane te zestawiono znajpoważ-

niejszą zidentyfikowaną awarią systemu

oraz działaniem producenta prowadzą-

cym do ograniczenia ryzyka.

Producenci kriokomór z układem

chłodniczym rozwiązali problem regular-

nego uzupełniania gazu kriogenicznego

poprzez zmianę czynnika roboczego

oraz zamknięcie układu i wykorzystanie

sprężarki. Zastosowanie czynnika chłodni-

czego nie wyeliminowało jednak całkowi-

cie ryzyka wynikającego z rozszczelnie-

nia instalacji. Stosowane niskotemperatu-

rowe czynniki chłodnicze, nie zmieniają

tak gwałtownie swojej objętości jak azot

ale mają wpływ na redukcję koncentracji

tlenu wzamkniętym pomieszczeniu ado-

datkowo mogą być palne lub toksyczne.

Niemniej jednak, każdego producenta

systemów chłodniczych wPolsce obowią-

zuje ustawa zdnia 15 maja 2015 r. osub-

stancjach zubożających warstwę ozono-

wą oraz o niektórych fluorowanych ga-

zach cieplarnianych (Dz.U. 2015 poz.

881), ustawa z dnia 12 lipca 2017 r.

ozmianie ustawy osubstancjach zuboża-

jących warstwę ozonową oraz o niektó-

rych fluorowanych gazach cieplarnianych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2017

poz. 1567) oraz rozporządzenia Parla-

mentu Europejskiego i Rady (UE) nr

2024/590* oraz nr2024/573** zdnia

7 lutego 2024 r., które definiują aktualnie

obowiązujące wymagania dotyczące mię-

dzy innymi posiadania odpowiedniego

sprzętu, procedur, systemu dokumentowa-

nia wykonywanych czynności czy zatrud-

niania certyfikowanego personelu. Proces

produkcji instalacji kriokomory ze sprężar-

kowym układem chłodniczym jest więc re-

gulowany obowiązującymi przepisami.

Kriokomora zrozprężarką wykorzystu-

jąca cykl Braytona jest aktualnie jedynym

urządzeniem krioterapeutycznym, w któ-

rym problem ODH został rozwiązany po-

przez zmianę czynnika roboczego. Ewen-

tualna awaria systemu spowoduje wskraj-

nym przypadku zatrzymanie systemu

iwzrost temperatury wewnątrz kriokomory.

Zastosowanie powietrza jako czynnika ro-

boczego oraz brak przemiany fazowej

w układzie stanowią swoistą gwarancję

bezpieczeństwa dla użytkowników. Nieste-

ty zuwagi na ogromny koszt inwestycyjny,

Tabela 2. Akta prawne mające zastosowanie wprocesie projektowania iprodukcji kriokomór

Table 2. Standards applicable to the cryochamber design and production

Producent

Przepisy stosowane przez

producentów

Przyczyna

wystąpienia

awarii

ODH

(konsekwen-

cje awarii)

Działanie producen-

ta prowadzące do

ograniczenia ryzyka

dla użytkownika

Kriokomora

standardowa

Creator, Polska

JUKA, Polska

Rozporządzenie 2017/745

wsprawie wyrobów

medycznych,

wyrób klasy IIb*

Rozszczelnienie

instalacji

TAK

System alarmowy

wyposażony

wczujniki tlenu

QUANTUM

Cryotherapy, UK

Brak informacji

Kriosauna

JUKA, Polska

Maximus, Polska

Rozporządzenie 2017/745

wsprawie wyrobów

medycznych,

wyrób klasy IIb (Juka)

klasy IIa (Maximus)

Błąd ludzki

TAK

(bez awarii)

Wymagane

stosowanie

czujników tlenu

wpomieszczeniu

VacuActive Brak informacji

CRYO-XS , USA Certyfikaty ETL, UL** Brak informacji

Kriokomora

ze sprężarkowym

układem

chłodniczym

ZimnoTech, Polska

Mecotec, Niemcy

Zimmer, Niemcy

Dyrektywa 2014/68/UE –

Dyrektywa urządzeń

ciśnieniowych PED

Rozporządzenia

ws. SZWO

oraz Rozporządzenia

ws. F-gazów

Rozszczelnienie

instalacji

TAK

Stałe monitorowanie

parametrów

roboczych systemu

Kriokomora

zrozprężarką

(cykl Braytona)

Mirai Intex,

Czechy

Producent zapewnia

zgodność produktu

zwszystkimi wymaganymi

przepisami bez podania

konkretnych norm

Uszkodzenie

sprężarki lub

rozprężarki

NIE

Eliminacja czynnika

ODH

* według Reguły 9: Wszystkie aktywne wyroby terapeutyczne przeznaczone do podawania lub wymiany energii należą do

klasy IIa, chyba że ich właściwości są takie, że mogą podawać energię do ciała ludzkiego lub wymieniać energię zciałem

ludzkim wsposób potencjalnie niebezpieczny, biorąc pod uwagę charakter, gęstość imiejsce stosowania energii, wktórym

to przypadku należą do klasy IIb.

** Certyfikat ETL potwierdza zgodność produktu znormami bezpieczeństwa Ameryki Północnej, certyfikat UL potwierdza

zgodność produktu oraz podzespołów znormami bezpieczeństwa amerykańskiego oraz kanadyjskiego rynku.

* Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady

(UE) nr 2024/590 zdnia 7 lutego 2024 r. wsprawie

substancji zubożających warstwę ozonową iuchyle-

nia rozporządzenia (WE) nr 1005/2009

** Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady

(UE) nr 2024/573 zdnia 7 lutego 2024 r. wsprawie

fluorowanych gazów cieplarnianych, zmieniające

dyrektywę (UE) nr 2019/1937 iuchylające rozporzą-

dzenie (UE) nr 517/2014

2/2025 www.informacjainstal.com.pl

rozwiązanie to nie jest często spotykane,

ale należy się spodziewać wzrostu udziału

tego typu komór wrynku urządzeń kriome-

dycznych.

Niezawodność systemu

bezpieczeństwa wyposażonego

welektrochemiczne czujniki tlenu

Najczęściej spotykanym w Polsce ty-

pem urządzenia do krioterapii ogólno-

ustrojowej jest kriokomora standardowa

zasilana ciekłym azotem. Aktualnie pracuje

około 100 takich jednostek w szpitalach,

centrach rehabilitacji i obiektach sporto-

wych. Zgodnie zdefinicją urządzenia do

krioterapii, udział tlenu powinien być stale

monitorowany wewnątrz komory, co

oznacza konieczność pomiarów tego pa-

rametru zarówno wprzedsionku (-60°C)

jak iwkomorze właściwej (-120°C). Spa-

dek stężenia O2 poniżej zadanej wartości

uruchamia system alarmowy i przejście

urządzenia wstan awaryjny. Jak podkre-

ślono w punkcie 3, w świetle aktualnych

przepisów, system alarmowy wyposażony

wczujniki tlenu stanowi jedyny element re-

dukujący ryzyko użytkowania kriokomory

zasilanej ciekłym azotem. Dobór elemen-

tów pomiarowych jest więc kluczowy dla

bezpieczeństwa użytkownika.

Na rynku dostępne są trzy typy czujni-

ków do pomiaru stężenia tlenu wpowie-

trzu: elektrochemiczny, optyczny i cyrko-

nowy, których najważniejsze parametry

techniczne zebrano wtabeli 3.

Ze względu na zbyt niską temperaturę,

żaden z dostępnych na rynku czujników

nie powinien być stosowany wewnątrz

komory zabiegowej. Czujnik cyrkonowy

może być stosowany w przedsionku ale

zuwagi na fakt, że udział O2 powinien

być monitorowany w obu pomieszcze-

niach opracowano rozwiązanie pozwala-

jące na wykorzystanie czujników elektro-

chemicznych (niski koszt i bardzo duża

dostępność). Sensory umieszcza się wpo-

mieszczeniu technicznym a powietrze

z obu komór dostarcza się elastycznym

przewodem do modułów pomiarowych.

W przypadku rozszczelnienia instalacji

(rury lub wymiennika ciepła) ciekły azot

będzie gromadził się wnajniższym punk-

cie pomieszczenia. Próbka powietrza po-

bierana jest więc tuż nad podłogą komo-

ry, gdzie temperatura waha się od – 160

do – 170°C. Długość przewodu dopro-

wadzającego próbkę musi być na tyle

duża aby zapewnić ogrzanie powietrza

do temperatury co najmniej 5°C (minimal-

na temperatura pracy czujnika elektroche-

micznego). W materiałach producentów

czujników elektrochemicznych brakuje in-

formacji na temat konsekwencji pracy

czujnika poza rekomendowanym zakre-

sem. Wprzypadku kriokomór błąd wyni-

kający z zastosowania zbyt krótkiego

przewodu idoprowadzenie zbyt zimnego

powietrza do układu pomiarowego jest

prawdopodobny inie może zostać wyklu-

czony. Postawiono więc pytanie, czy po-

miar udziału O2 w temperaturze niższej

niż wskazana przez producenta będzie

możliwy lub dokładny? Przeprowadzono

badania eksperymentalne i przeanalizo-

wano wpływ temperatury na czas reakcji

oraz sygnał wyjściowy czujnika elektro-

chemicznego (KE-25, Figaro oraz GOEL-

370, Greisinger) [6,8,11].

Stanowisko badawcze (rys. 6) składa

się zkomory zmożliwością regulacji tem-

peratury, w którym umieszczono czujniki

elektrochemiczne oraz czujnik cyrkonowy

(jako referencyjny). Po wychłodzeniu ko-

mory wraz zczujnikami do zadanej tem-

peratury wlewano 100 g ciekłego azotu

imierzono spadek udziału tlenu wczasie.

Badania przeprowadzono dla zakresu

temperatur od +20 do – 20°C. Temperatu-

rę wewnątrz komory mierzono za pomocą

czujnika PT100 (klasa B, skalibrowany dla

Rysunek 6.

Schemat stanowiska badawczego

Figure 6. Test stand scheme

Rysunek 7.

Pomiary udziału tlenu w temperaturze

20°C

Figure 7. Oxygen concentration meas-

ured at 20°C

Rysunek 8.

Pomiary udziału tlenu w temperaturze

0°C

Figure 8. Oxygen concentration measu-

red at 0°C

Tabela 3. Parametry techniczne czujników tlenu

Table 3. Technical parameters of oxygen sensors

Czujnik

Zakres

pomiarowy

Czas

odp.*

Minimalna tem-

peratura pracy

Wykorzystywane zjawisko

Przykładowy model czujnika

– producent – kraj

elektroche-

miczny

(ciekły

elektrolit)

0 do 100%

5-8 s 5°C

Reakcja chemiczna tlenu zmate-

riałem elektrody roboczej, stęże-

nie O2 określa się na podstawie

pomiaru napięcia pomiędzy

elektrodą roboczą iprzeciwną

Seria KE-LF – Figaro – Japonia

GOEL 370 – Greisinger – Niemcy

O2-A2 – Alphasense – Wielka

Brytania

cyrkonowy 4 s -100°C

Zirconia O2 – SST Sensing –

Wielka Brytania

optyczny

<30 s

< 2 s

-30°C

Zjawisko wygaszania lumine-

scencji wobecności tlenu, zależ-

ność czasu luminescencji od

ciśnienia parcjalnego tlenu opisu-

je równanie Sterna-Volmera [8]

LuminOx – SST Sensing – Wielka

Brytania

FDO2 – Pyro Science – Niemcy

* czas odpowiedzi czujnika to czas, wktórym odczyt osiąga 90% całkowitej zmiany skokowej wielkości mierzonej

20°C KE-25 GOEL-370 Cyrkonowy

Czas

reakcji

16s 19s 5s

Czas

ODH

30s 28s 26s

0°C KE-25 GOEL-370 Cyrkonowy

Czas

reakcji

17s 34s 9s

Czas

ODH

45s 48s 23s

www.informacjainstal.com.pl 2/2025

Kriogenika

zakresu – 200 do +150°C). Narysunkach

7 – 10 przedstawiono wyniki badań wła-

snych zrealizowanych na Wydziale Me-

chaniczno-Energetycznym Politechniki

Wrocławskiej.

Na wykresach przedstawiono zmianę

udziału tlenu wkomorze mierzoną czujni-

kiem cyrkonowym (kolor czarny), elektro-

chemicznym KE-25 (jasnoszary) oraz

GOEL-370 (szary). Pozioma, przerywana

szara linia określa granicę ODH – 19%

objętości O2. Na potrzebę analizy zdefi-

niowano dwa parametry charakterystycz-

ne: czas reakcji czujnika – czas liczony od

uwolnienia ciekłego azotu wkomorze (0s)

do pierwszej zanotowanej zmiany sygna-

łu wyjściowego oraz czas ODH (szare

pionowe przerywane linie) liczony od

chwili 0s do czasu, wktórym spadający

udział tlenu przekracza wartość 19%.

Czas ODH jest kluczową informacją po-

nieważ uruchamia system alarmowy krio-

komory. Jak pokazują rysunki 8-10, wraz

ze spadkiem temperatury wydłuża się za-

równo czas reakcji czujnika jak i czas

ODH, co wprzypadku urządzeń zasila-

nych ciekłym azotem może stanowić po-

ważne zagrożenie dla bezpieczeństwa

osób przebywających wkomorze.

Zporównania sygnałów wyjściowych

czujnika cyrkonowego (zakres pracy do

– 100°C) oraz czujników elektrochemicz-

nych wynika, że dla temperatury – 10°C

(rys. 9) bezpieczna wartość graniczna

19% została przekroczona po 24 sekun-

dach (czujnik cyrkonowy) natomiast sys-

tem alarmowy zostałby uruchomiony po

dwukrotnie dłuższym czasie 54 s (KE-25)

i55 s (GOEL-370).

Wtemperaturze – 20°C różnica jest

znacząco większa. Wartość 19% mierzo-

na czujnikami elektrochemicznymi została

przekroczona dopiero po 150 s (KE-25)

i 143 s (GOEL-370), w rzeczywistości

natomiast została osiągnięta wczasie 24

s. Należy zwrócić szczególną uwagą na

fakt, że zabieg krioterapii trwa do 3 minut,

co jak pokazuje wykres (rys. 10) oznacza,

że użytkownik przebywałby watmosferze

o obniżonej zawartości tlenu (12-15%)

przez prawie całą sesję asystem bezpie-

czeństwa nie zostałby uruchomiony zpo-

wodu fałszywej wartości sygnału czujnika

elektrochemicznego.

Woparciu oprzeprowadzone bada-

nia, rekomenduje się wpierwszej kolejno-

ści wyposażenie modułów pomiarowych

w czujniki oraz grzałki pozwalające na

kontrolę iregulację temperatury gazu po-

bieranego zwnętrza kriokomory. Pozwoli

to uniknąć opóźnienia kluczowej informa-

cji zpunktu widzenia bezpieczeństwa.

Podsumowanie

Analizę ryzyka urządzenia techniczne-

go przeprowadza się wcelu rozpoznania

potencjalnej awarii oraz sklasyfikowania jej

na podstawie prawdopodobieństwa wy-

stąpienia oraz powagi jej konsekwencji.

Poprawnie przeprowadzona ekspertyza

pozwala na opracowanie listy stanów

awaryjnych i wskazanie zdarzenia obar-

czonego najwyższym ryzykiem, co stanowi

podstawę do wprowadzenia szeregu dzia-

łań (np. ograniczenia dostępu wyznaczo-

nych miejsc, nakaz okresowych przeglą-

dów, opracowanie procedur ewakuacji)

mających na celu zwiększenie bezpieczeń-

stwa osób izmniejszenie strat finansowych.

Skoro ryzyko wystąpienia danej awa-

rii zależy od częstotliwości ikonsekwencji,

to jego ograniczanie może być realizowa-

ne wyłącznie poprzez zmianę prawdopo-

dobieństwa i/lub łagodzenie skutków.

Rozszczelnienie instalacji zasilającej oraz

uwolnienie czynnika roboczego (ciekłego

azotu) wewnątrz kriokomory zostało zi-

dentyfikowane jako awaria onajwyższym

ryzyku dla potencjalnych użytkowników.

Brak regulacji i wytycznych dotyczących

projektowania ijakości wykonania pozo-

stawia prawdopodobieństwo wystąpienia

tej awarii na nieokreślonym poziomie za-

leżnym wyłącznie od wewnętrznych de-

cyzji producenta. Zkolei kontrola ryzyka

jedynie poprzez czujniki informujące

o wystąpieniu wycieku czynnika wydaje

się zbyt optymistycznym podejściem

zuwagi na fakt, że jak wykazano warty

kule, nie można wykluczyć sytuacji, wktó-

rej system alarmowy kriokomory zostanie

uruchomiony z opóźnieniem zagrażają-

cym zdrowiu i życiu osoby korzystającej

zsesji krioterapii ogólnoustrojowej.

Woparciu oprzeprowadzoną anali-

zę rekomenduje się wyposażenie syste-

mów bezpieczeństwa (alarmowych) krio-

komór zasilanych ciekłym azotem iwyko-

rzystujących elektrochemiczne sensory

tlenu wczujniki temperatury, które zapew-

nią ciągłe monitorowanie parametrów po-

wietrza pobieranego do analizy. Wprzy-

padku wykrycia temperatury niższej niż

rekomendowana temperatura pracy czuj-

nika O2, system powinien zatrzymać

urządzenie. Moduł pomiarowy udziału

tlenu powinien również zostać wyposażo-

ny wgrzałkę elektryczną niewielkiej mocy

(ogrzanie strumienia powietrza 1,5 dm3/

min od temperatury – 160 do 20°C wy-

maga dostarczenia 14 W). Rozwiązanie

to rekomendowane jest szczególnie

wkriokomorach mobilnych, wktórych ko-

mora wraz z pomieszczeniem technicz-

nym nie jest montowana wbudynku awe-

wnątrz nieizolowanego kontenera lub

przyczepy [14,17]. Temperatura w po-

mieszczeniu technicznym odpowiada

zwykle temperaturze panującej na ze-

wnątrz, co może ograniczyć proces efek-

tywnego ogrzewania próbki powietrza

pobranej do analizy. Co więcej, wokresie

od jesieni do wczesnej wiosny, kiedy tem-

peratura wnocy spada poniżej zera, nie-

trudno sobie wyobrazić, że czujniki elek-

trochemiczne zostaną wychłodzone poni-

żej rekomendowanej temperatury pracy

aich czas reakcji zostanie znacząco wy-

dłużony. Kriokomory mobilne powinny

być więc standardowo wyposażone

wpomiar temperatury wewnątrz pomiesz-

czenia technicznego, co uchroni przed

uruchomieniem urządzenia z niespraw-

nym systemem alarmowym.

Rysunek 9.

Pomiary udziału tlenu w temperaturze

–10°C

Figure 9. Oxygen concentration meas-

ured at – 10°C

Rysunek 10.

Pomiary udziału tlenu w temperaturze

–20°C

Figure 10. Oxygen concentration

measured at –20°C

‒10°C KE-25 GOEL-370 Cyrkonowy

Czas

reakcji

24s 16s 5s

Czas

ODH

54s 55s 24s

‒20°C KE-25 GOEL-370 Cyrkonowy

Czas

reakcji

68s 73s 20s

Czas

ODH

150s 143s 24s

Z punktu widzenia regulacji obowią-

zujących w Unii Europejskiej, ustawa F-

-gazowa dotyczy firm chłodniczych, kli-

matyzacyjnych lub instalacji pomp ciepła,

nie ma zastosowania do instalacji krioge-

nicznej ponieważ azot nie jest substancją

zubożającą warstwę ozonową. Dyrekty-

wa ciśnieniowa PED również nie ma za-

stosowania ze względu na zbyt niskie na-

pełnienie iciśnienie winstalacji kriokomory

standardowej. Niestety ilość ciekłego azo-

tu wypełniająca wymiennik ciepła jest

wystarczająca, żeby znacząco obniżyć

udział tlenu wewnątrz kriokomory a nie

obowiązuje żaden przepis, który nakazy-

wałby chociaż ukończenie kursu lutowa-

nia twardego przez osoby wykonujące

połączenia elementów instalacji. Brak

przepisów czy chociaż wytycznych doty-

czących jakości wykonania oraz certyfika-

cji instalatorów kriokomór zasilanych cie-

kłym azotem wydaje się być niedopatrze-

niem, które należałoby szczegółowo

przeanalizować i w razie konieczności

zmienić.

LITERATURA:

[1] Bouzigon R., Arfaoui A., Grappe F., Raviera G.,

Jarlot B., Dugue B., Validation of anew whole-

-body cryotherapy chamber based on forced

convection, Journal of Thermal Biology, 2017

[2] Bouzigon R., Grappe F., Ravier G., Dugue B.,

Whole – and partial-body cryotherapy: Cur-

rent technologies and practical applications,

Journal of Thermal Biology, 2016

[3] Cauttell S., Hammond L., Langdon D., Costello

J., Individualising the exposure of – 110C whole

body cryotherapy: The effects of sex and body

composition, Journal of Thermal Biology, 2017

[4] Chorowski M., Piotrowska A., Sieroń A., Stanek

A., Safety Aspects of Cryochamber Operation,

AIP Conf. Proc. 1573, 2014

[5] Edeskuty F.J., Stewart W.F., Safety in the Han-

dling of Cryogenic Fluids, Springer Science-

+Business Media New York, 1996

[6] Kalinowski K., Badanie parametrów roboczych

elektrochemicznego czujnika tlenu w zakresie

temperatur od +20 do – 20°C, praca dyplo-

mowa stopnia inżynierskiego, Politechnika

Wrocławska, 2023

[7] Kozak W., Wykorzystanie fluorescencji do

pomiaru stężenia tlenu wopakowaniach, CHE-

MIK 2011, 65, 7, 627-632

[8] Pawlonka K., Badanie wpływu oddziaływania

zimnych par czynnika kriogenicznego na

pracę czujników elektrochemicznych, praca

dyplomowa stopnia inżynierskiego, Politechni-

ka Wrocławska, 2024

[9] Polidori G., Elfahem R., Abbes B., Bogard F.,

Legrand F., Bouchet B., Beaumont F., Prelimina-

ry study on the effect of sex on skin cooling

response during whole body cryostimulation

(-110°C): Modeling and prediction of exposure

durations, Cryobiology, 2020

[10] Polidori G., Taiar R., Legrand F., Beaumont F.,

Murer S., Bogard F., C.Boyer F., Infrared ther-

mography for assessing skin temperature diffe-

rences between Partial Body Cryotherapy and

Whole Body Cryotherapy devices at −140 °C,

Infrared Physics & Technology, 2018

[11] Rokita B., Badanie wpływu temperatury na

sygnał wyjściowy elektrochemicznego czujnika

tlenu GOEL 370, praca dyplomowa stopnia

inżynierskiego, Politechnika Wrocławska,

2023

[12] Stanek A., Sieroń A., Współczesna krioterapia

ogólnoustrojowa w odnowie biologicznej,

Ann. Acad. Med. Siles. 66, 4, 2012

[13] Voronov V.A., Kolyshkin L.M., Shakurov A.V.,

Zherdev A.A., Experimental evaluation of par-

tial body cryotherapy unit with gas supply

regulation, International Journal of Refrigera-

tion, 2023

[14] https://www.kriokomora.com/

[15] https://kriokomory.pl/stanowisko-odnosnie-

uzytkowania-cieklego-powietrza-dla-krioko-

mor-2/

[16] https://kriokomory.pl/media/2018/03/Sta-

nowisko-PAN.pdf

[17] https://kriokomory.pl/media/2018/09/

Oferta-kriokomory_-wersja-17.09.2018r..pdf

[18] https://www.cga.ct.gov/2016/rpt/2016-

-R-0229.htm

[19] https://www.ctvnews.ca/world/woman-

who-died-in-cryotherapy-chamber-suffocated-

coroner-1.2652496

[20] https://edition.cnn.com/2015/10/27/

health/cryotherapy-death-health-trend/index.

html

Recenzowana książka pt. „Węzły

cieplne w miejskich systemach ciepłowni -

czych” stanowi kompendium nowoczesnej

wiedzy z zakresu rozwiązań doprowa -

dzenia ciepła z sieci cieplnych do budyn -

ków. Prezentowane rozwiązania uwzględ -

niają wymagania racjonalnego gospoda -

rowania energią, efektywności ekono -

micznej i właściwej współpracy z syste-

mem ciepłowniczym.

W książce przedstawiono w sposób

logiczny, uporządkowany i przejrzysty

całość zagadnień związanych z projekto -

waniem i eksploatacją współczesnych

indywidualnych węzłów cieplnych, które

poprzedzono przypomnieniem niezbęd -

Książka została wydana w twardej oprawie w formacie B-5.

Zamówienia przyjmuje Ośrodek Informacji „Technika instalacyjna w budownictwie“

02-674 Warszawa, ul. Marynarska 14, tel. (22) 843-77-71, email: wydawnictwo@informacjainstal.com.pl

ch podstaw teoretycznych. Zawarto

w niej kolejno:

– podstawy teoretyczne z zakresu

wymiany ciepła i masy w otwartych

układach termodynamicznych,

– podstawy doboru i symulacji działania

wymiennika ciepła,

– rodzaje i podstawowe schematy

węzłów cieplnych,

– procedury projektowania węzłów

cieplnych z podziałem na elementy

wspólne i z uwzględnieniem specyﬁki

projektowania wielofunkcyjnych

wymiennikowych węzłów cieplnych

oraz węzłów zmieszania pompowego

na cele ogrzewania,

– podstawowe rodzaje urządzeń pomia -

rowych, charakterystyki statyczne

i dynamiczne urządzeń węzła cieplne -

go,

stosowane w węzłach układy auto-

matycznej regulacji oraz zasady

doboru ich podstawowych elementów ,

– najważniejsze zagadnienia współpra -

cy węzła cieplnego z siecią ciepłowni -

czą, rzutujące na wzajemne racjonal -

ne współdziałanie,

– wymagania dotyczące pomieszczeń

węzłów cieplnych.

Utylitarnym podsumowaniem książki

są przykłady obliczeń węzłów cieplnych

wraz z przykładami obliczeń przy pomo -

cy programu

komputerowego WEZEL_X.

W zakresie procedur projektowania

i zagadnień współpracy węzła cieplnego

z siecią ciepłowniczą Autor prezentuje

wyniki własnych badań i przem

yśleń.

Książka stanowi, zgodnie z zapowiedzią,

uwieńczenie i podsumowanie Jego dorob -

ku z tego zakresu, choć, moim zdaniem,

nie powinna jeszcze oznaczać zakończe -

nia karier y naukowej i zawodowej.

Fragment recenzji

prof.dr hab.inż. Haliny Koczyk

Politechnika Poznańska

„Węzły cieplne w miejskich

systemach ciepłowniczych”

Autor: Kazimierz Żarski