Artykuł przedstawia aktualny stan gospodarki osadami ściekowymi wPolsce na tle uwarunkowań krajowych ieuro-

pejskich, zuwzględnieniem aspektów prawnych, technologicznych istatystycznych. Na podstawie danych zEuro-

statu, Głównego Urzędu Statystycznego oraz Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych (KPOŚK)

dokonano analizy ilościowej wytwarzania oraz zagospodarowania komunalnych osadów ściekowych. Wskazano

główne problemy oraz ilościowy potencjał krajowych instalacji odzysku surowców ienergii zosadów ściekowych.

Przedstawiono konieczne kroki wspierające dostosowanie gospodarki osadowej do celów środowiskowych igospo-

darki oobiegu zamkniętym.

Słowa kluczowe: komunalne osady ściekowe, zagospodarowanie osadów, stabilizacja osadów, odzysk iunieszko-

dliwianie osadów

The article presents the current state of sewage sludge management in Poland against the background of national

and European conditions, taking into account legal, technological and statistical aspects. Based on data from

Eurostat, the Central Statistical Office and the National Municipal Wastewater Treatment Programme (KPOŚK),

aquantitative analysis of the production and management of municipal sewage sludge was made. The main

problems and the quantitative potential of domestic installations for the recovery of raw materials and energy from

sewage sludge were indicated. The necessary steps supporting the adaptation of sludge management to

environmental goals and the circular economy were presented.

Keywords: municipal sewage sludge, sludge management, sludge stabilization, sludge recovery and disposal

Wstęp

Komunalne osady ściekowe to nieod-

łączny produkt uboczny oczyszczania

ścieków stanowiący istotny problem śro-

dowiskowy, technologiczny i logistyczny

dla większości krajów uprzemysłowio-

nych. Wraz ze wzrostem liczby ludności,

rozwojem urbanizacji oraz intensyfikacją

procesów oczyszczania ścieków, ilość

wytwarzanych osadów powoli ale isyste-

matycznie rośnie, co rodzi potrzebę ich

efektywnego izgodnego zprawem zago-

spodarowania. Osady ściekowe zawiera-

ją szeroką gamę zanieczyszczeń – od

substancji organicznych ipatogenów po

metale ciężkie, mikroplastik iśladowe ilo-

ści farmaceutyków. To czyni osady mate-

riałem oznaczącym potencjale oddziały-

wania na środowisko glebowe i wodne,

a także jako potencjalne źródło emisji

gazów cieplarnianych. Jednocześnie osa-

dy ściekowe to cenny zasób, którego

właściwe przetwarzanie i zagospodaro-

wanie może przynosić istotne korzyści

gospodarcze. Zawierają one składniki na-

wozowe, takie jak fosfor i azot, które

mogą być odzyskiwane iponownie wpro-

wadzane do obiegu. Ponadto odpowied-

nie technologie np. fermentacja beztleno-

wa umożliwia odzysk energii w postaci

biogazu, co wpisuje się wcele unijnej poli-

tyki energetycznej iklimatycznej [1, 2].

Zpunktu widzenia gospodarki odpa-

dami, osady ściekowe traktowane są

jako specyficzna frakcja odpadowa opo-

tencjale surowcowym ijednocześnie wy-

sokim ryzyku środowiskowym. Dlatego też

wUnii Europejskiej obowiązują regulacje

prawne określające zasady ich wytwarza-

nia, przetwarzania ikońcowego zagospo-

darowania. Szczególną rolę odgrywają tu

dyrektywy: 91/271/EWG o oczyszcza-

niu ścieków komunalnych [3], 86/278/

EWG dotycząca stosowania osadów

w rolnictwie [4], oraz nowa dyrektywa

(UE) 2024/3019, która znacząco podno-

si wymagania dotyczące usuwania mikro-

zanieczyszczeń i osiągania neutralności

klimatycznej przez oczyszczalnie [5]. Do-

datkowo, dyrektywa 2008/98/WE

w sprawie odpadów wprowadza hierar-

chię postępowania zodpadami, promując

zapobieganie, ponowne użycie, recykling

iinne formy odzysku przed unieszkodliwia-

niem [6]. W Polsce przepisy wdrażające

powyższe akty prawne są realizowane

m.in. poprzez Krajowy Program Oczysz-

czania Ścieków Komunalnych (KPOŚK),

aosady ściekowe traktowane są jako od-

pady podlegające klasyfikacji isprawoz-

dawczości zgodnie zustawą oodpadach

oraz przepisami wykonawczymi dotyczą-

cymi transportu, przeróbki i unieszkodli-

wiania [7, 8].

W2022 roku wUnii Europejskiej wy-

tworzono około 15 milionów ton suchej

masy osadów komunalnych, zczego zna-

cząca część pochodziła z takich krajów

jak Francja (1,12 mln Mg suchej masy,

s.m.) i Polska (580,7 tys. Mg s.m.), [9].

Sytuacja Polski na tle pozostałych państw

członkowskich UE jest w pewien sposób

szczególna. Choć kraj odnotował znaczny

postęp w zakresie rozbudowy systemów

Dr hab. inż. Tomasz Kamizela, prof. PCz, https://orcid.org/0000-0001-8756-0382 ‒ Politechnika Częstochowska, Częstochowa,

email: tomasz.kamizela@pcz.pl

Struktura zagospodarowania

komunalnych osadów ściekowych wPolsce

The structure of municipal sewage sludge management in Poland

TOMASZ KAMIZELA

DOI 10.36119/15.2025.6.5

W odociągi i kanalizacja/Water supply and sewage

6/2025 www.informacjainstal.com.pl

Instal 6_25.indb 40Instal 6_25.indb 40 23.06.2025 19:36:2023.06.2025 19:36:20

www.informacjainstal.com.pl

6/2025

Wodociągi i kanalizacja

kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków,

nadal istnieją znaczne różnice regionalne

w sposobie i jakości zagospodarowania

osadów. Dodatkowo znaczną barierę sta-

nowią ograniczenia związane zjakością

osadów, w tym obecnością mikrozanie-

czyszczeń, czy niewystarczającym wdro-

żeniem technologii przeróbki osadów

oraz instalacji odzysku surowców czy

energii [10, 11].

Celem niniejszego artykułu jest przed-

stawienie aktualnego stanu gospodarki

komunalnymi osadami ściekowymi wPol-

sce. Przedstawiono obowiązujące ramy

prawne iujęto statystycznie praktyki prze-

róbki i unieszkodliwiania osadów komu-

nalnych. Wartykule podjęto próbę uchwy-

cenia nie tylko danych statystycznych, ale

iszerszego kontekstu transformacji sektora

wodno-ściekowego w kierunku zrówno-

ważonego zarządzania zasobami.

Geneza iregulacje prawne

dotyczące gospodarki osadami

ściekowymi wPolsce

iUnii Europejskiej

Potrzeba uregulowania kwestii zwią-

zanych zwytwarzaniem, przetwarzaniem

ikońcowym wykorzystaniem osadów ko-

munalnych pojawiła się już na początku

lat 90 XX wieku, kiedy to przyjęto podsta-

wowe ramy prawne. Kamieniem milowym

wzakresie unijnych regulacji środowisko-

wych stała się Dyrektywa Rady 91/271/

EWG z 21 maja 1991 roku, dotycząca

oczyszczania ścieków komunalnych [3].

Dokument ten wprowadził jednolite wy-

magania dla państw członkowskich wza-

kresie zbierania i oczyszczania ścieków

w zależności od wielkości aglomeracji

oraz charakterystyki odbiornika wodne-

go. Choć celem nadrzędnym tej dyrekty-

wy była poprawa jakości wód powierzch-

niowych, w sposób pośredni wpłynęła

ona na znaczący wzrost ilości osadów

ściekowych powstających wnowo budo-

wanych i modernizowanych oczyszczal-

niach. Brak jednoznacznych wytycznych

co do dalszego postępowania ztą frakcją

odpadową był zatem luką, którą Unia

Europejska starała się sukcesywnie uzu-

pełniać.

Wodpowiedzi na rosnące znaczenie

osadów jako materiału problematyczne-

go, ale jednocześnie posiadającego po-

tencjał surowcowy, w1986 roku przyjęto

Dyrektywę 86/278/EWG, która określa

warunki stosowania komunalnych osadów

ściekowych wrolnictwie [4]. Dokument ten

wprowadza limity zawartości metali cięż-

kich wosadach iglebie oraz zobowiązuje

państwa członkowskie do prowadzenia

monitoringu, mającego na celu ochronę

środowiska – w szczególności gleby –

przed nadmiernym obciążeniem substan-

cjami toksycznymi. Choć dyrektywa ta

powstała wcześniej niż dyrektywa ścieko-

wa, jej znaczenie wzrosło w momencie,

gdy intensyfikacja procesów oczyszcza-

nia doprowadziła do masowego powsta-

wania KOŚ ikonieczności ich praktyczne-

go zagospodarowania.

Wlatach późniejszych Unia Europej-

ska wzmocniła podejście systemowe po-

przez przyjęcie Ramowej Dyrektywy Od-

padowej (2008/98/WE), która objęła

również osady ściekowe [6]. Kluczowym

jej elementem było wprowadzenie hierar-

chii postępowania zodpadami, zgodnie

zktórą priorytetem jest zapobieganie po-

wstawaniu odpadów, następnie ich po-

nowne użycie, recykling, inne formy odzy-

sku (wtym odzysk energii), ana końcu –

unieszkodliwianie. Taka struktura jasno

wskazała pożądany kierunek dla gospo-

darki osadami ściekowymi, premiując ich

wykorzystanie jako nawozu lub źródła

energii kosztem składowania. Równocze-

śnie Dyrektywa 1999/31/WE oskłado-

waniu odpadów znacząco ograniczyła

możliwości deponowania osadów na

składowiskach, zwłaszcza tych owysokiej

zawartości materii organicznej, co znala-

zło odzwierciedlenie wprzepisach krajo-

wych [12].

Kolejnym ważnym etapem było przy-

jęcie przez Komisję Europejską Europej-

skiego Zielonego Ładu (European Green

Deal), którego założeniem jest osiągnięcie

neutralności klimatycznej przez UE do

2050 roku. Wtym kontekście sektor go-

spodarki wodno-ściekowej, a zwłaszcza

oczyszczalnie ścieków, został wskazany

jako obszar wymagający istotnych prze-

kształceń energetycznych i środowisko-

wych. Jednym z działań wpisujących się

wten cel jest przyjęcie nowej wersji dyrek-

tywy ściekowej – Dyrektywy 2024/3019/

UE [5]. Przekształcona dyrektywa wpro-

wadza obowiązek neutralności energe-

tycznej oczyszczalni do 2045 roku, roz-

szerza zakres obowiązku oczyszczania

na mniejsze aglomeracje (poniżej 2000

RLM, Równoważnej Liczby Mieszkańców)

oraz wprowadza czwarty stopień oczysz-

czania, ukierunkowany na usuwanie mi-

krozanieczyszczeń, takich jak farmaceuty-

ki, mikroplastik izwiązki per – ipolifluoro-

alkilowe (PFAS). Nowym elementem jest

także zasada rozszerzonej odpowiedzial-

ności producenta (EPR), zgodnie z którą

koszty usuwania wybranych zanieczysz-

czeń będą pokrywane przez branże od-

powiedzialne za ich emisję, m.in. sektor

farmaceutyczny ikosmetyczny.

Na poziomie krajowym Polska imple-

mentuje powyższe regulacje unijne po-

przez szereg ustaw i aktów wykonaw-

czych. Głównym dokumentem ocharakte-

rze strategicznym jest Krajowy Program

Oczyszczania Ścieków Komunalnych

(KPOŚK), który zawiera listę aglomeracji

objętych obowiązkiem modernizacji lub

budowy infrastruktury kanalizacyjnej oraz

oczyszczalni, atakże harmonogram isza-

cunkowe koszty realizacji tych działań.

Program ten jest aktualizowany cyklicznie

– jego najnowsza, VI aktualizacja została

zatwierdzona w2022 roku [7].

Podstawowym aktem prawnym wob-

szarze gospodarki odpadami, obejmują-

cym również KOŚ, jest ustawa z dnia

14grudnia 2012 r. oodpadach [8]. Usta-

wa ta określa zasady klasyfikacji, ewiden-

cji, transportu iprzetwarzania odpadów,

a także obowiązki podmiotów wprowa-

dzających odpady do obrotu. Osady

ściekowe klasyfikowane są zgodnie zka-

talogiem odpadów wgrupie 19 – odpady

z instalacji do przetwarzania ścieków.

Dodatkowo, rozporządzenie Ministra Śro-

dowiska reguluje warunki stosowania osa-

dów ściekowych wrolnictwie, rekultywacji

terenów oraz przy uprawach nieprzezna-

czonych do spożycia. Określa ono do-

puszczalne poziomy zanieczyszczeń, wy-

magania co do stabilizacji osadów iko-

nieczność monitorowania zarówno osa-

dów, jak i gruntów, na których są one

stosowane [13].

Współczesna gospodarka osadami

ściekowymi musi być postrzegana wszer-

szym kontekście polityki środowiskowej

UE – nie tylko jako problem odpadowy,

ale również jako szansa na odzysk cen-

nych zasobów, takich jak fosfor, energia

chemiczna czy woda technologiczna. Zin-

tegrowane podejście, obejmujące zarów-

no uregulowania prawne, jak izałożenia

strategiczne, takie jak gospodarka oobie-

gu zamkniętym oraz strategia „zero pollu-

tion”, wskazuje na konieczność przejścia

od modelu liniowego „wyprodukuj–zu-

żyj–wyrzuć” do modelu, wktórym każdy

element cyklu wodno-ściekowego podle-

ga maksymalnemu odzyskowi iponowne-

mu wykorzystaniu [14].

Wytwarzanie izagospodarowanie

osadów ściekowych (Produkcja

izagospodarowanie osadów

ściekowych wPolsce na tle

wybranych krajów europejskich)

Wytwarzanie i zagospodarowanie

komunalnych osadów ściekowych różni

się istotnie pomiędzy państwami Unii Euro-

pejskiej, zarówno pod względem ilości

Instal 6_25.indb 41Instal 6_25.indb 41 23.06.2025 19:36:2023.06.2025 19:36:20

6/2025 www.informacjainstal.com.pl

generowanego osadu w przeliczeniu na

mieszkańca, jak idominujących metod ich

dalszego wykorzystania. Wydaje się, że

Polska, podobnie jak inne kraje Europy

Środkowo-Wschodniej, znajduje się wfa-

zie przejściowej pomiędzy klasycznym

modelem gospodarki odpadowej a no-

wym podejściem wpisującym się

w założenia gospodarki o obiegu za-

mkniętym (GOZ) oraz strategii „zero pol-

lution” [14].

Na podstawie dostępnych danych Eu-

rostatu za lata 2021 i2022 można stwier-

dzić, że Polska wytwarza osady ściekowe

wmasie około 15,8 kg suchej masy (s.m.)

na mieszkańca rocznie (rys. 1), [9]. Jest to

wartość umiarkowana na tle analizowa-

nych państw — niższa niż w Norwegii

(ponad 30 kg s.m.), Niemczech (ok. 20 kg

s.m.) czy Węgrzech (ok. 22 kg s.m.), ale

wyższa niż wIrlandii, Słowacji czy Estonii.

Porównując strukturę zagospodarowania

osadów, uwagę zwraca szczególnie duży

udział kategorii określonej jako „inne”,

wynoszący w2022 roku aż 7,79 kg s.m.

per capita, co stanowi niemal połowę

ogółu. Wskazuje to na szerokie wykorzy-

stanie metod poza klasyfikacją typową

dla Eurostatu, takich jak czasowe maga-

zynowanie, przetwarzanie winstalacjach

zewnętrznych czy rekultywacja terenów

zdegradowanych. Te różnice wzagospo-

darowaniu osadów pomiędzy państwami

wynikają z kilku czynników. Kluczowe

znaczenie ma jakość osadów – ich stabi-

lizacja, zawartość zanieczyszczeń, wtym

mikrozanieczyszczeń oraz parametry sa-

nitarne, które to decydują o możliwości

dalszego wykorzystania wśrodowisku. Po

wtóre, obowiązujące przepisy krajowe

ipoziom implementacji unijnych dyrektyw

determinują preferowane ścieżki zago-

spodarowania.

Struktura zagospodarowania osadów

wynika zwielu czynników – technicznych,

legislacyjnych, środowiskowych i ekono-

micznych (tab. 2, 3). Wkrajach takich, jak

Niemcy i Holandia, wysoka zawartość

zanieczyszczeń oraz zaostrzone normy

sanitarno-chemiczne uniemożliwiają rolni-

cze wykorzystanie osadów i wymuszają

spalanie z odzyskiem energii co stanowi

również strategię eliminacji zagrożeń mi-

krobiologicznych i chemicznych. Z kolei

Norwegia i Francja rozwijają modele

oparte na kompoście i nawozach orga-

nicznych, wspierając lokalne wykorzysta-

nie materii organicznej oraz recykling

składników odżywczych. WPolsce, mimo

formalnej możliwości wykorzystania osa-

dów wrolnictwie, zbyt mały odsetek osa-

dów trafia na pola uprawne (4,28 kg s.m.

per capita, około 27% masy osadów).

Można przyjąć, że wynika to ze zmienno-

ści składu chemicznego, braku odpowied-

niej infrastruktury do higienizacji i stabili-

zacji, atakże z obaw społecznych oraz

administracyjnych barier w ich aplikacji

środowiskowej [13]. Warto również odno-

tować stosunkowo niski poziom spalania

osadów w Polsce (2,86 kg s.m./osoba

w2022 r.) co wskazuje na niewykorzysta-

ny potencjał odzysku energetycznego.

Szczegółową perspektywę krajową

dostarczają dane Głównego Urzędu Staty-

stycznego (tab. 3). Wlatach 2020–2023

masa wytworzonych osadów wPolsce była

względnie stabilna. W2020 roku wyniosła

568,9 tys. Mg suchej masy, w2022 roku

– 580,7 tys. Mg s.m., aw2023 roku odno-

towano spadek do 549,7 tys. Mg s.m.

Choć spadek ten może sugerować popra-

wę efektywności oczyszczania, nie można

Rys. 1.

Masa wytwo-

rzonych osa-

dów komunal-

nych per capita

[9]

Fig. 1. Mass of

municipal slud-

ge produced

per capita [9]

Tab. 1. Struktura sposobów zagospodarowania osadów komunalnych wwybranych krajach Unii

Europejskiej wroku 2021 [9]

Table 1. Structure of municipal sludge management methods in selected European Union countries

in 2021 [9]

Tab. 2. Struktura sposobów zagospodarowania osadów komunalnych wwybranych krajach Unii

Europejskiej wroku 2022 [9]

Table 2. Structure of municipal sludge management methods in selected European Union countries

in 2021 [9]

kg s.m.

per capita

Wykorzystanie

rolnicze

Kompost

iinne zastosowania

Składowanie Spalanie Inne

Czechy 8.42 9.45 1.89 2.61 –

Niemcy 2.73 1. 31 0.00 16.41 0.21

Estonia 10.32 2.70 1.58 – –

Irlandia 10.96 1.02 0.00 0.00 0.03

Francja 5.39 6.24 0.08 2.32 0.41

Węgry 2.25 16.54 0.30 1.41 0.00

Austria 5.35 3.92 0.05 9.74 2.56

Polska 4.22 0.58 0.16 2.53 8.32

Rumunia 2.11 0.12 7.36 0.05 4.18

Słowacja 0.00 5.10 0.87 2.34 1.75

Szwecja 9.79 4.09 0.16 0.51 3.86

Norwegia 12.65 6.91 2.79 0.81 1.59

kg s.m.

per capita

Wykorzystanie

rolnicze

Kompost

iinne zastosowania

Składowanie Spalanie Inne

Czechy 7.99 10.55 1.80 2.50 –

Niemcy – – – – –

Estonia 10.37 2.07 1.73 – –

Irlandia 10.75 0.81 0.00 0.00 0.00

Francja 4.91 7. 74 0.04 2.02 0.40

Węgry 1. 12 20.05 0.29 1.09 0.00

Austria 5.56 4.29 0.03 9.69 2.18

Polska 4.28 0.62 0.22 2.86 7.79

Rumunia 3.31 0.09 4.06 0.03 3.38

Słowacja 0.00 5.30 2.06 1.90 0.87

Szwecja 10.17 – – – –

Norwegia 12.66 7.56 1.66 0.73 1.72

Instal 6_25.indb 42Instal 6_25.indb 42 23.06.2025 19:36:2023.06.2025 19:36:20

www.informacjainstal.com.pl

6/2025

Wodociągi i kanalizacja

wykluczyć wpływu innych czynników

np. zmniejszonego ładunku zanieczysz-

czeń wściekach, anawet zmiany demo-

graficznej.

Struktura zagospodarowania osadów

w analizowanym okresie wskazuje na

utrzymującą się dominację kierunków śro-

dowiskowych, takich jak stosowanie wrol-

nictwie oraz rekultywacja terenów.

W2022 roku łączna ilość osadów wyko-

rzystanych do celów rolniczych, rekultywa-

cyjnych ido produkcji kompostu wyniosła

ponad 200 tys. Mg s.m., co odpowiadało

około 34% całkowitej produkcji osadów

wkraju. W2023 roku odsetek ten nieco

spadł – do około 33%, przy czym najwięk-

szy udział miało nadal bezpośrednie sto-

sowanie wrolnictwie (147,3 tys. Mg s.m.),

a pozostała część trafiła do rekultywacji

(12,7 tys. Mg s.m. oraz do upraw przezna-

czonych na kompost (22,6 tys. Mg s.m.).

Warto zwrócić uwagę na znaczną

skalę termicznego przekształcania osa-

dów, które w2022 roku osiągnęło poziom

105,2 tys. Mg s.m., aw2023 spadło do

89,8 tys. Mg s.m. Oznacza to, że spalanie

lub współspalanie osadów stanowiło

w analizowanych latach ok. 15–18%

ogólnego strumienia osadowego. WPol-

sce metoda ta jest rozwijana, lecz nadal

ograniczona głównie do dużych aglome-

racji miejskich icentralnych instalacji.

Zgodnie z analizami zawartymi

w„Raporcie ostanie środowiska wPolsce

2022 i 2023” [16, 17], mimo rosnącej

liczby oczyszczalni wyposażonych wno-

woczesne technologie, jakość wytwarza-

nych osadów wciąż często ogranicza

możliwości ich bezpośredniego wykorzy-

stania wśrodowisku. Dotyczy to szczegól-

nie zawartości metali ciężkich i mikroza-

nieczyszczeń, które wpływają na klasyfi-

kację osadów izakres ich dalszego zasto-

sowania. Wzwiązku ztym istotna część

osadów nadal trafia do czasowego ma-

gazynowania – w 2023 roku było to

55,9 tys. Mg s.m. Za przyczyny tego stanu

można uznać ograniczenia infrastruktural-

ne, ograniczoną chłonność rynku odbior-

ców i problemy z ich klasyfikacją jako

materiałów użytkowych iniewystarczają-

ce możliwości ich zagospodarowania

zgodnego zzasadami GOZ. Raporty śro-

dowiskowe GUS oraz oceny Instytutu

Ochrony Środowiska – PIB [18] podkre-

ślają również potrzebę intensyfikacji dzia-

łań wkierunku odzysku surowców ienergii

zosadów. Wwielu instalacjach obserwu-

je się brak zaawansowanych metod higie-

nizacji czy technologii odzysku fosforu,

mimo że są one coraz szerzej promowane

w politykach unijnych. Brakuje również

spójnych programów wspierających roz-

wój biogazowni komunalnych oraz su-

szarni niskoemisyjnych.

W ramach Krajowego Programu

Oczyszczania Ścieków Komunalnych

(KPOŚK) publikowane są dane dotyczące

gospodarki osadowej iprezentowane m.

in. z podziałem na procesy unieszkodli-

wiania iodzysku (tab. 4), [19]. To podej-

ście pozwala na ocenę efektywności go-

spodarki osadowej poprzez identyfikację

dominujących technologii odzysku lub

unieszkodliwiania, ale iregionalne (aglo-

meracyjne) dysproporcje.

Aglomeracje o największej skali, po-

wyżej 150 tys. RLM, odpowiadają za wy-

tworzenie ponad 210 tys. Mg s.m. osadów,

co stanowi ok. 30% całkowitego strumienia

krajowego. Wtej grupie dominują metody

przemysłowe – szczególnie termiczne

przekształcanie (D10), obejmujące 85,8

tys. Mg s.m. (ok. 41%), oraz kompostowa-

nie (R3) – 56,7 tys. Mg s.m. (ok. 27%).

Dodatkowo niemal 30 tys. Mg s.m. osa-

dów (14%) przypisano do kategorii „inne

cele” – obejmujących przypadki poza kla-

syfikacją R iD, jak np. przekazanie do innej

instalacji, zagospodarowanie komercyjne

lub przekazanie do przetworzenia poza

systemem. Zauważalna jest też istotna wiel-

kość czasowego magazynowania (14,4

tys. Mg s.m.), wskazująca na możliwe

trudności wstabilnej logistyce zagospoda-

rowania. Wysoki poziom odzysku iuniesz-

kodliwiania przemysłowego sugeruje doj-

rzałość infrastrukturalną dużych aglomera-

cji, ale równocześnie uzależnienie od scen-

tralizowanych technologii.

W grupie średnich oczyszczalni

(100–150 tys. RLM), przeważająca część

osadów (ponad 13,6 tys. Mg s.m., ok.

35%) została wykorzystana do produkcji

kompostu (R3). Istotny jest również udział

Tab. 3. Osady komunalne wytworzone izagospodarowane wlatach 2020-2024 [15]

Table 3. Municipal sludge produced and managed in 2020-2024 [15]

Tab.4. Gospodarka osadowa wPolsce wroku 2023 [19]

Table 4. Sludge management in Poland in 2023 [19]

Rok

Jednostka

2020 2021 2022 2023

Mg s.m. (suchej masy)

Ogółem 568 858 584 754 580 659 549 702

Stosowane wrolnictwie 137 772 156 000 157 598 147 279

Stosowane do rekultywacji terenów, wtym gruntów na cele rolne 17 503 13 141 19 797 12 729

Stosowane do uprawy roślin przeznaczonych do produkcji kompostu 29 459 21 414 22 779 22 563

Przekształcone termicznie 98 576 93 550 105 230 89 800

Składowane razem 6 951 6 029 8 204 6 046

Magazynowane czasowo 50 063 51 734 54 366 55 942

Przedział wielkości RLM (Równoważna

Liczba Mieszkańców) aglomeracji

≥ 150 000

≥ 100 000

< 150 000

≥ 15000

< 100 000

≥ 10000

< 15 000

≥ 2000

< 10 000

< 2000 RAZEM

ilość osadów zagospodarowanych

iunieszkodliwionych

wroku sprawozdawczym [Mg s.m./a]

210 826 38861 347339 31311 8 557 282 71617 7

Ilość suchej masy osadów zpodziałem na procesy unieszkodliwiania iodzysku [Mg s.m./a]

zastosowanie

do produkcji kompostu [R3]

5678 13623 41600 516 0 22099 76 133236

zastosowanie

do rekultywacji terenów [R10]

0 0 7994 1076 3876 0 12 94 6

do celów określonych wart. 96

ust. 1 pkt 5 ustawy oodpadach

0 0 3930 231 1246 0 5 408

zastosowanie do uprawy roślin

przeznaczonych na kompost

[R10]

2969 0 8838 952 4648 14 17422

zastosowanie do uprawy roślin nie

przeznaczonych do spożycia

ipasz [R10]

26654 10508 71710 8572 19843 110 137397

zastosowanie wrolnictwie, wtym

do uprawy roślin do produkcji

pasz [R10]

1504 7556 46090 5869 20892 4 81915

zastosowanie przez wykorzystanie

lub wymianę osadów (przeróbka

winstalacji) za wyjątkiem przeka-

zania do innej oczyszczalni ście-

ków [R11 lub R12]

6662 0 2564 639 850 0 10714

poddanie wysuszeniu [D9] 6363 93 774 0 755 0 7984

poddanie termicznemu przekształ-

ceniu [D10]

85827 1456 47006 0 211 0 134500

osad czasowo zmagazynowany

na terenie oczyszczalni do uniesz-

kodliwienia lub odzysku po roku

sprawozdawczym

14363 2295 30979 3202 14441 16 65296

przeznaczenie na inne cele 30169 5626 116833 8 812 13137 78 174654

Instal 6_25.indb 43Instal 6_25.indb 43 23.06.2025 19:36:2123.06.2025 19:36:21

6/2025 www.informacjainstal.com.pl

środowiskowego wykorzystania osadów

(R10), które łącznie przekroczyło 18 tys.

Mg s.m. – czyli ok. 47% całego strumienia

wtej grupie. Spaleniu (D10) uległo nato-

miast jedynie około 1,5 tys. Mg s.m.

(3,7%), co wskazuje na ograniczony do-

stęp do instalacji termicznych wtej grupie.

Można zatem wnioskować, że średnie

aglomeracje skutecznie łączą techniki

przemysłowe iprzyrodnicze, co może wy-

nikać zwiększej elastyczności operacyjnej

oraz łatwiejszego kontaktu z lokalnymi

odbiorcami.

Największą masę osadów, aż 347

tys. Mg s.m. (48% ogółu), wytworzyły

oczyszczalnie z przedziału 15–100 tys.

RLM. Ta kategoria wykazuje największe

zróżnicowanie metod zagospodarowa-

nia. Największy udział miały tutaj osady

kierowane na „inne cele” – 116,8 tys. Mg

s.m. (ok. 34%), co wskazuje na szerokie

wykorzystanie kanałów pozasystemo-

wych lub problem zjednoznaczną klasyfi-

kacją sposobu zagospodarowania. Wy-

sokie było także środowiskowe wykorzy-

stanie osadów: do upraw roślin (ok.

12,8%) oraz do rekultywacji (ok. 2,3%).

Spalanie wtej grupie objęło 47 tys. Mg

s.m., co odpowiadało za 13,5%, nato-

miast kompostowanie 41,6 tys. Mg s.m.

(ok. 12%). Oczyszczalnie tej wielkości

stosują wysoce hybrydowe podejście –

w zależności od lokalnych warunków

mogą wdrażać zarówno procesy przemy-

słowe, jak imetody GOZ.

Wgrupach oczyszczalni oRLM poni-

żej 15 tys., które łącznie odpowiadały za

12% wytwarzanych osadów, struktura za-

gospodarowania przesuwa się wyraźnie

w kierunku zastosowania środowiskowe-

go. W najmniejszej kategorii (<2 000

RLM), aż 69% osadów skierowano na

cele rekultywacyjne, rolnicze lub paszo-

we, co sugeruje skuteczne wykorzystanie

osadów na gruntach lokalnych – często

bez konieczności przetwarzania. Kompo-

stowanie i spalanie były marginalne,

aoczyszczalnie nie posiadają zaawanso-

wanej infrastruktury. W grupie 2–10 tys.

RLM dominowało przekazanie na inne

cele (13,1 Mg s.m., czyli 58%), co wska-

zuje na praktykę przekazywania osadów

z mniejszych oczyszczalni do większych

instalacji przetwarzających, zgodnie

zobowiązującymi przepisami.

Szczególnym przypadkiem wanalizie

są formy zagospodarowania osadów

ściekowych, które nie zostały sklasyfiko-

wane kodami R (odzysk) ani D (unieszko-

dliwianie). Należą do nich kategorie wy-

nikające z art. 96 ustawy o odpadach,

czasowe magazynowanie oraz tzw. „inne

cele”. Łącznie stanowiły one w2023 roku

ponad 245 tys. Mg s.m., czyli około 34%

całkowitej masy osadów komunalnych.

Zgodnie zprzepisami, kategorie te mogą

obejmować np. stosowanie osadów

wrolnictwie, rekultywacji terenów, atakże

przekazywanie do innych instalacji prze-

twarzających. Czasowe magazynowanie

może natomiast wynikać zograniczeń lo-

gistycznych lub sezonowości zagospoda-

rowania. Wysoki udział tych kategorii

wskazuje na potrzebę dalszej standaryza-

cji sprawozdawczości, ale również po-

twierdza elastyczność krajowego systemu

zagospodarowania osadów, pozwalają-

cego na dostosowanie działań do lokal-

nych uwarunkowań technologicznych

iśrodowiskowych.

Sumaryczne dane ze sprawozdań

KPOŚK za 2023 rok pokazują wyraźne

uzależnienie form zagospodarowania

osadów od wielkości aglomeracji. Duże

miasta preferują spalanie ikompostowa-

nie, średnie oczyszczalnie korzystają

z szerokiego spektrum rozwiązań, nato-

miast najmniejsze jednostki skupiają się na

lokalnym wykorzystaniu przyrodniczym.

Istotnym wyzwaniem pozostaje jednak

wysoki udział metod niesklasyfikowanych,

co wskazuje na potrzebę dalszej standa-

ryzacji sprawozdawczości oraz dostoso-

wania systemu raportowania do rzeczy-

wistych praktyk rynkowych.

Dane sprawozdawcze KPOŚK dostar-

czają również obrazu aktualnych praktyk

wzakresie stabilizacji ihigienizacji komu-

nalnych osadów ściekowych w Polsce

(tab. 5), [19].

Łączna masa osadów ujęta w zesta-

wieniu wyniosła blisko 720 tys. Mg suchej

masy. W ramach tej ilości osadów, naj-

częściej stosowaną metodą stabilizacji

była stabilizacja wapnem (CAOH), która

objęła 261 890 Mg s.m. osadów. Jest to

metoda prosta technologicznie, niewyma-

gająca złożonej infrastruktury, azarazem

skuteczna pod względem neutralizacji mi-

krobiologicznej.

Drugą pod względem wielkości była

wydzielona stabilizacja tlenowa (STOM),

której poddano 137 739 Mg s.m. osadów.

Ta klasyczna metoda biologiczna, jest

metodą jednak energochłonną zuwagi na

konieczność napowietrzania, lecz dobrze

znaną i szeroko stosowaną zwłaszcza

wśrednich idużych oczyszczalniach.

Trzecią co do skali metodą była fer-

mentacja beztlenowa wzamkniętych ko-

morach fermentacyjnych (WKF), obejmu-

jąca 115 024 Mg s.m. Technologia ta po-

zwala nie na stabilizację osadów, ale

itakże na odzysk energii wpostaci bioga-

zu. WKF wymaga jednak znacznych na-

kładów inwestycyjnych izaawansowane-

go systemu sterowania.

Warto również zwrócić uwagę na

fermentację wotwartych komorach (OBF),

do której trafiło 20 462 Mg s.m. osadów.

Choć technologia ta cechuje się małymi

kosztami jest jednak mało efektywna

w zakresie kontroli odorów i warunków

procesu ale istopnia stabilizacji. Podobnie

stabilizacja symultaniczna (SYM), która

objęła 13 687 Mg s.m., bazuje na prze-

dłużonym czasie zatrzymania osadów

w układzie biologicznym, lecz wymaga

precyzyjnego sterowania procesem nitryfi-

kacji-denitryfikacji.

Równie mniej powszechną metodą

była stabilizacja egzotermiczna (ATSO) –

26 009 Mg s.m., polegająca intensyfika-

cji przemian mikrobiologicznych w pod-

wyższonych temperaturach.

Na pewną uwagę zasługują również

dwie kategorie budzące wątpliwości inter-

pretacyjne: „INNE” oraz zapisów dla

których nie określono metody stabilizacji

i higienizacji, których łączny udział wy-

niósł niemal 55 tys. Mg s.m. Obie katego-

rie wskazują na potrzebę ujednolicenia

systemu raportowania, wprowadzenia

doprecyzowania klasy technologicznej

procesu oraz szerszego wykorzystania

słowników pojęć technicznych w doku-

mentach sprawozdawczych. Tylko w ten

sposób możliwe będzie pełne odzwiercie-

dlenie rzeczywistej praktyki stabilizacji ihi-

gienizacji osadów wPolsce oraz umożli-

wienie porównywalnych analiz.

Tab.5. Metody stabilizacji ihigienizacji osadów

na terenie oczyszczalni [19]

Table 5. Methods of stabilization and hygieniza-

tion of sludge in the treatment plant [19]

Wykorzystana metoda stabilizacjiihigieniza-

cji osadu na terenie oczyszczalni (jeżeli osad

podlegał stabilizacji innej niż wapnowanie,

zaś wapna użyto tylko do higienizacji, wspra-

wozdaniach KPOŚK 2023 wybrano skrót

opisujący stabilizację)

Suma

s.m./rok

ATSO 26 009

BRAK 86 648

CaOH 261 890

INNE 15 715

OBF 20 462

STOM 137 73 9

SYM 13 687

WKF 115 024

Nie sprecyzowano 39 001

Legenda:

ATSO – egzotermiczna biologiczna stabilizacja osadów;

BRAK – na terenie oczyszczalni nie przeprowadzono sta-

bilizacjiihigienizacji osadu;

CAOH – stabilizacja wapnem;

INNE – metody nie wymienione powyżej;

OBF – fermentacja wotwartych komorach fermentacyjnych;

STOM – wydzielona stabilizacja tlenowa;

SYM – stabilizacja symultaniczna wreaktorach biolo-

gicznych (długi wiek osadu);

WKF – fermentacja wzamkniętych komorach fermenta-

cyjnych;

Instal 6_25.indb 44Instal 6_25.indb 44 23.06.2025 19:36:2123.06.2025 19:36:21

www.informacjainstal.com.pl

6/2025

Wodociągi i kanalizacja

Rekomendacje ikierunki rozwoju

zagospodarowania komunalnych

osadów ściekowych

Wobliczu przytoczonych zaostrzają-

cych się regulacji unijnych i krajowych

oraz konieczności realizacji celów klima-

tycznych i środowiskowych, gospodarka

osadami ściekowymi staje się jednym

z kluczowych obszarów transformacji in-

frastruktury wodno-ściekowej w Polsce

i Europie. Wzrost świadomości środowi-

skowej oraz ograniczenie możliwości skła-

dowania osadów (obowiązujące w Pol-

sce od 2016 roku) sprawiły, że ówczesne

schematy zagospodarowania osadów

uległy zmianie imuszą podlegać dalszym

przekształceniom. Szczególnym wyzwa-

niem jest integracja dotychczasowych

schematów stabilizacji iunieszkodliwiania

z założeniami gospodarki cyrkularnej,

która zakłada nie tylko minimalizację ilości

odpadów, ale także odzysk cennych za-

sobów, takich jak energia, azot czy fosfor

[20, 21]. W tym celu potrzebne są bar-

dziej zróżnicowane strategie, obejmujące

np. fermentację beztlenową zwykorzysta-

niem współsubstratów, pirolizę, zgazowa-

nie, czy tworzenie nawozów o kontrolo-

wanym uwalnianiu składników pokarmo-

wych [22, 23].

Zperspektywy przytoczonych analiz,

przyszłość zagospodarowania osadów

ściekowych powinna zostać oparta na

kilku kluczowych filarach:

l Rozwój technologii termicznych iener-

getycznych – wzrost roli instalacji

do monospalania osadów, z możli-

wością odzysku energii i surowców

mineralnych (np. fosforu), jest jednym

zpodstawowych kierunków moderni-

zacji,

l Promowanie fermentacji beztlenowej

– z uwagi na możliwość produkcji

biogazu i zwiększenie efektywności

energetycznej oczyszczalni, procesy

fermentacyjne (szczególnie współfer-

mentacja) powinny zostać upo-

wszechnione,

l Standaryzacja i klasyfikacja osadów

– wprowadzenie jednolitych kryteriów

klasyfikacji osadów iich przydatności

do poszczególnych metod zagospo-

darowania poprawi efektywność sys-

temów decyzyjnych,

l Zintegrowane planowanie iwspółpra-

ca między gminami – wobec dużego

zróżnicowania wielkości oczyszczal-

ni, konieczne jest tworzenie regional-

nych strategii gospodarki osadami,

uwzględniających współdzielenie in-

stalacji ilogistyki.

BIBLIOGRAFIA

[1] Poproch D., Cimochowicz-Rybicka M., Górka

J., Łuszczek B., Gospodarka osadami ścieko-

wymi wmiejskiej oczyszczalni ścieków, Instal,

2022, 10, 47-50, 10.36119/15.2022.10.6.

[2] Kamizela T., Włodarczyk-Makuła M., Jed-

nostkowa ilość komunalnych osadów ścieko-

wych, Instal, 2024, 10, 43-46, 10.36119/

15.2024.10.7.

[3] European Union, Council Directive 91/271/

EEC of 21 May 1991 concerning urban waste-

-water treatment, Official Journal of the Europe-

an Communities, 1991.

[4] European Commission, Council Directive

86/278/EEC on the protection of the environ-

ment when sewage sludge is used in agricultu-

re, 1986.

[5] European Commission, Directive (EU)

2024/3019 on urban waste-water treatment,

Directive (EU) 2024/3019 of the European

Parliament and of the Council on urban waste-

water treatment, 2024.

[6] European Commission, Directive 2008/98/

EC on waste (Waste Framework Directive),

2008.

[7] Ministerstwo Infrastruktury, VI aktualizacja Kra-

jowego programu oczyszczania ścieków

komunalnych. Warszawa, 2022, https://

www.gov.pl/web/infrastruktura/

vi-aktualizacja-krajowego-programu-

oczyszczania-sciekow-komunalnych.

[8] Ustawa oodpadach, Dz.U. 2013 poz. 21.

[9] Eurostat. Sewage sludge production and dispo-

sal per capita. https://ec.europa.eu/eurostat.

[10] Włodarczyk-Makuła M., Kamizela T., Farma-

ceutyki w ściekach z małej oczyszczalni ście-

ków wkontekście nowelizacji Dyrektywy ście-

kowej, Instal, 2024, 9, 42-44, 10.36119/

15.2024.9.5.

[11] Płonka I., Adamkowska M., Zastosowanie dez-

integracji ultradźwiękowej dla osadu pokoagu-

lacyjnego, Instal, 2024, 2, 49-52, 10.36119/

15.2024.2.6.

[12] Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia

16 lipca 2015 r. w sprawie dopuszczania

odpadów do składowania na składowiskach,

Dz.U. 2015 poz. 1277.

[13] Rozporządzenie wsprawie komunalnych osa-

dów ściekowych, Dz.U. 2015 poz. 257.

[14] European Commission, Pathway to a Healthy

Planet for All – EU Action Plan: ‘Towards Zero

Pollution for Air, Water and Soil’, 2021.

[15] Główny Urząd Statystyczny. Bank Danych

lokalnych. Stan iOchrona środowiska. Oczysz-

czanie ścieków komunalnych. Osady wytwo-

rzone w ciągu roku. https://bdl.stat.gov.pl/

bdl/dane/podgrup/temat.

[16] Ochrona środowiska 2022, Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa, 2022.

[17] Ochrona środowiska 2023, Główny Urząd

Statystyczny, Warszawa, 2023.

[18] Krawczyk Ł., Iskra K., Przygoda-Kuś P., Józefiak

P., Kierunki rozwoju komunalnych oczyszczalni

ścieków – innowacyjne rozwiązania wobliczu

gospodarki cyrkularnej, Instytut Ochrony Śro-

dowiska – Państwowy Instytut Badawczy,

Wrocław 2022.

[19] Sprawozdanie zrealizacji KPOŚK 2023, Pań-

stwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie,

https://www.gov.pl/web/wody-polskie/kra-

jowy-program-oczyszczania-sciekow-komu-

nalnych.

[20] Rosiek K., Directions and Challenges in the

Management of Municipal Sewage Sludge in

Poland in the Context of the Circular Economy,

Sustainability,2020,12, 9, [21]

Gromiec M., Gospodarka wodno-ściekowa

w gospodarce cyrkulacyjnej, Gospodarka

Wodna, 2024, 3, 22-27, 10.15199/

22.2024.3.1.

[22] Smol M., Inventory of Wastes Generated in

Polish Sewage Sludge Incineration Plants and

Their Possible Circular Management Directions,

Resources, 2020, 9, 91, 10.3390/resour-

ces9080091.

[23] Bojanowicz-Bablok, A., Horak, N., Kuśmierz,

A. Katalog dobrych praktyk wprodukcji bioga-

zu. Przykłady rozwiązań dla sektora komunal-

nego wPolsce. Instytut Ochrony Środowiska –

Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa,

2024.

Książka jest poświęcona instalacjom ciepłej wody

i układom jej przygotowywania. Liczy 294 stron tekstu,

bogato ilustrowanego rysunkami, schematami oraz tabe-

lami i stanowi pewne podsumowanie wieloletnich prac pro-

Projektowanie instalacji ciepłej

wody w budynkach mieszkalnych

Autor: prof. dr hab. inż. Władysław Szaﬂik

wadzonych w Katedrze Ogrzewnictwa, Wentylacji i Cie-

płownictwa Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Tech-

nologicznego w Szczecinie (do 2008 roku Politechniki

Szczecińskiej).

Zamówienia przyjmuje: Ośrodek Informacji "Technika instalacyjna w budownictwie"

02- 674 Warszawa, ul. Marynarska 14

e-mail: wydawnictwo@informacjainstal.com.pl

CMY

Szaflik moduł mały 2025cz-b.pdf 1 15.04.2025 13:02:47

Instal 6_25.indb 45Instal 6_25.indb 45 23.06.2025 19:36:2123.06.2025 19:36:21