W odociągi i kanalizacja/Water supply and sewage

Narzędzia wspierające zadania

państwowego monitoringu środowiska wodnego

wkontekście zrównoważonego rozwoju

wdobie zmian klimatu

Tools supporting the tasks of State Water Environmental Protection System

in the context of sustainable development in the climate change period

AGNIESZKA KOLANEK, ALEKSANDRA SAMBOR, ZBIGNIEW FERENC

DOI 10.36119/15.2025.5.5

Dążenie do dobrego stanu wód stanowi wyzwanie XXI wieku. Według Ramowej Dyrektywy Wodnej, zgodnie

zzasadami zintegrowanego zarządzania zasobami wodnymi, taki stan ma być osiągnięty wUnii Europejskiej do

roku 2027. Wprocesie oceny stanu środowiska wodnego wytyczne OECD podkreślają zintegrowane zarządzanie,

udział interesariuszy, zarządzanie ryzykiem, efektywność ekonomiczną, ochronę jakości wód, adaptację do zmian

klimatu iwspółpracę międzynarodową. Jednakże kluczowym elementem jest monitoring wód, obejmujący monito-

ring diagnostyczny, operacyjny ibadawczy, wcelu oceny stanu ekologicznego ichemicznego. Historia monitoringu

wód wPolsce sięga lat 60-tych XX wieku, ewoluując wraz zprzepisami, m.in. po wejściu Polski do UE ipo imple-

mentacji Ramowej Dyrektywy Wodnej. Główny Inspektor Ochrony Środowiska (GIOŚ) realizuje państwowy monito-

ring środowiska. Wcelu uzyskania skuteczniejszej oceny jakości wód potrzebna jest rozbudowana sieć lokalnych

monitoringów ipartycypacja społeczna. Ekologiczna katastrofa wdorzeczu Odry z2022 roku spowodowała istot-

ne zmiany związane zdostępem do bieżących informacji ojakości wód. GIOŚ wprowadził system pilotażowy

monitoringu on-line, udostępniając dane owybranych parametrach fizyko-chemicznych, ale oograniczonej powta-

rzalności częstości izakresu danych, co uniemożliwia określenie trendów zmian parametrów fizyko-chemicznych

iwystępowania Prymnesium parvum. Wskazuje to na potrzebę dalszego modernizowania, dofinansowania iulep-

szenia systemu monitoringu, wykorzystując nowoczesne technologie cyfrowe (platformy online, aplikacje mobilne,

AI) oraz partycypację społeczną, by zwiększyć efektywność iszybszą reakcję na zagrożenia. Kluczowa dla efek-

tywności systemu jest również rola świadomych użytkowników środowiska wzgłaszaniu problemów izbieraniu

danych, pokazana na przykładzie zmian wmonitoringu Odry.

Słowa kluczowe: system monitoringu rzek, monitoring partycypacyjny, zarządzanie zasobami wodnymi, rzeka Odra

Striving for good water status is achallenge of the 21st century. According to the Water Framework Directive, such

status is to be achieved in the European Union by 2027, in accordance with the principles of integrated water

resources management. In the process of assessing the status of the aquatic environment, the OECD guidelines

emphasize integrated management, stakeholder participation, risk management, economic efficiency, water quality

protection, adaptation to climate change and international cooperation. However, akey element is water monitoring,

including diagnostic, operational and research monitoring, in order to assess the ecological and chemical status.

The history of water monitoring in Poland dates back to the 1960s, evolving along with regulations, including after

Poland’s accession to the EU and after the implementation of the Water Framework Directive. The Chief Inspector for

Environmental Protection (GIOŚ) carries out state environmental monitoring. In order to obtain amore effective

assessment of water quality, an extensive network of local monitoring and social participation are needed.

The ecological disaster in the Odra river basin in 2022 caused significant changes related to access to current

information on water quality. GIOŚ has introduced apilot system of online monitoring, providing data on selected

physicochemical parameters, but with limited repeatability of frequency and scope of data, which makes it impossible

to determine trends in changes in physicochemical parameters and the occurrence of Prymnesium parvum.

This indicates the need for further modernization, co-financing and improvement of the monitoring system, using

modern digital technologies (online platforms, mobile applications, AI) and social participation to increase efficiency

and faster response to threats. The role of aware users of the environment in reporting problems and collecting data is

also key to the effectiveness of the system, shown on the example of changes in the monitoring of the Odra River.

Keywords: river monitoring system, participatory monitoring, water resources management, Odra River

dr inż. Agnieszka Kolanek https://orcid.org/0000-0002-2305-5763 – Politechnika Wrocławska, Katedra Gospodarki Wodno-Ściekowej

iTechnologii Odpadów, Wrocław, Polska; Instytut Meteorologii iGospodarki Wodnej, Państwowy Instytut Badawczy, Warszawa, Polska,

dr inż. Aleksandra Sambor https://orcid.org/0000-0002-1904-5415, dr inż. Zbigniew Ferenc https://orcid.org/0000-0002-3821-1394 ‒

Politechnika Wrocławska, Katedra Gospodarki Wodno-Ściekowej iTechnologii Odpadów, Wrocław, Polska.

Adres do korespondencji/Corresponding author: agnieszka.kolanek@pwr.edu.pl

Instal 5_25.indb 34Instal 5_25.indb 34 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27

www.informacjainstal.com.pl

5/2025

Wodociągi i kanalizacja

Wstęp

Woda jest niezbędna do życia.

Ochrona jej zasobów izapewnienie do-

stępu do bezpiecznej wody do picia to

fundamentalne wyzwania, mające istotne

znaczenie dla zdrowia idobrostanu ludzi

oraz ochrony środowiska. Przyjęta

w2000 roku Ramowa Dyrektywa Wodna

(RDW) [1], to kluczowy akt prawny Unii

Europejskiej (UE), który ma na celu ochro-

nę ipoprawę jakości wód wEuropie. Sta-

nowi ona fundament polityki wodnej wUE

i jest kluczowym narzędziem w walce

zproblemami związanymi zjakością wód

oraz ich zrównoważonym zarządzaniem.

Głównym celem RDW jest osiągnięcie

dobrego stanu wód do 2027 roku. Doty-

czy to zarówno wód powierzchniowych

(rzeki, jeziora, morza), jak ipodziemnych.

Dyrektywa promuje podejście zintegro-

wane, które uwzględnia różne aspekty

zarządzania wodami, w tym ochronę

ekosystemów i zrównoważony rozwój.

Każde państwo członkowskie ma obowią-

zek opracować Plany Zarządzania Wo-

dami, które określają działania mające na

celu poprawę jakości wód. RDW kładzie

duży nacisk na uczestnictwo społeczności

lokalnych i interesariuszy wprocesie po-

dejmowania decyzji dotyczących zarzą-

dzania wodami, apaństwa członkowskie

są zobowiązane do monitorowania jako-

ści środowiska wodnego i raportowania

postępów wosiąganiu celów dyrektywy.

W2012 roku, wdokumencie „Blueprint to

Safeguard Europe’s Water Resources” [2],

przedstawiono strategię mającą na celu

ochronę i zrównoważone zarządzanie

wodami wEuropie, wtym dotyczącą mo-

nitorowania ioceny jakości wód oraz re-

gularnego raportowania postępów w tej

dziedzinie. W 2015 roku Organizacja

Współpracy Gospodarczej i Rozwoju

(OECD – Organisation for Economic Co-

-operation and Development) opubliko-

wała wytyczne do zarządzania wodą

[13], które stanowią zbiór zasad i reko-

mendacji mających na celu wspieranie

efektywnego i zrównoważonego zarzą-

dzania zasobami wodnymi (rys. 1).

Kluczowymi elementami wytycznych

OECD wprocesie zarządzania zasobami

wodnymi są:

¾ zintegrowane zarządzanie wodami

poprzez promowanie podejścia łą-

czącego szerokie aspekty zarządza-

nia wodami, wtym ochronę środowi-

ska, rozwój społeczno-gospodarczy

oraz potrzeby lokalnych społeczności;

¾ uczestnictwo interesariuszy poprzez

zachęcanie do aktywnego udziału

różnych użytkowników środowiska,

wtym społeczności lokalnych, sektora

prywatnego iorganizacji pozarządo-

wych, wprocesach decyzyjnych doty-

czących zarządzania wodami;

¾ zarządzanie ryzykiem poprzez wpro-

wadzenie strategii odpowiednich

działań związanych zwodami, wtym

zarządzanie ryzykiem powodzi, suszy

oraz zanieczyszczenia, aby zwięk-

szyć odporność systemów wodnych;

¾ efektywność ekonomiczna poprzez

promowanie adekwatnego wykorzy-

stania zasobów wodnych, w tym

wprowadzenie mechanizmów ceno-

wych, które odzwierciedlają rzeczywi-

ste koszty związane zwykorzystaniem

wody;

¾ ochrona jakości wód poprzez wdra-

żanie działań mających na celu za-

bezpieczenie stanu wód, wtym moni-

torowanie zanieczyszczeń oraz pro-

mowanie praktyk zrównoważonego

rozwoju wsektorach, które wpływają

na zasoby wodne;

¾ zarządzanie wodami w kontekście

zmian klimatycznych poprzez uznanie

wpływu zmian klimatycznych na zaso-

by wodne idostosowanie strategii za-

rządzania wód do tych zmian;

¾ współpraca międzynarodowa po-

przez wspieranie wspólnych działań

państw wzakresie zarządzania trans-

granicznymi zasobami wodnymi, aby

zapewnić zrównoważone korzystanie

ztych zasobów.

Powyższe wytyczne mają na celu

wspieranie krajów wopracowywaniu po-

lityki istrategii, które przyczyniają się do

zrównoważonego i ujednoliconego za-

rządzania wodami, co jest kluczowe dla

ochrony środowiska oraz zapewnienia

dostępu do wody dla przyszłych pokoleń.

W przytoczonych dokumentach [2,

13] monitoring oraz ocena stanu jakości

wód stanowi kluczowy element wdążeniu

do zrównoważonego rozwoju.

Monitoring wód, którego celem jest

ocena parametrów fizycznych, chemicz-

nych ibiologicznych wód, umożliwiająca

zrozumienie stanu ekosystemów oraz

identyfikację potencjalnych zagrożeń, jest

kluczowym elementem utrzymania jakości

wód oraz ochrony środowiska naturalne-

go [10]. Wobliczu zmian klimatu iwzra-

stającej antropopresji, rozwój nowocze-

snych metod monitoringu staje się nie-

zbędny dla skutecznej oceny izarządza-

nia ekosystemami wód powierzchnio-

wych. Zakres monitoringu obejmuje m.in.

jakość wód, ilość iskład zanieczyszczeń

oraz stan fauny i flory wodnej. Zgodnie

zRDW opracowano 3 rodzaje monitorin-

gu oceny stanu jakości wód wzależności

od celu izakresu badań:

l monitoring diagnostyczny – służący

ocenie całkowitego stanu wód,

l monitoring operacyjny – służący oce-

nie wód zagrożonych niespełnieniem

celów,

l monitoring badawczy – służący okre-

śleniu przyczyn i źródeł zanieczysz-

czeń.

WPolsce podstawową rolę wmonito-

rowaniu wód odgrywa państwowy moni-

toring środowiska (PMŚ), którego jednym

znajważniejszych elementów jest system

monitoringu powierzchniowych wód pły-

nących, dostarczający danych na temat

stanu ekologicznego i chemicznego jed-

nolitych części wód w danym cyklu po-

miarowym. Zgodnie z zapisami “Strate-

gicznego programu państwowego moni-

toringu środowiska na lata 2020-2025”

zadania PMŚ są realizowane wyłącznie

Rys. 1

Wytyczne OECD do

zarządzania zasoba-

mi wodnymi [13]

Fig. 1 OECD Principles

on Water Governance

[13]

Instal 5_25.indb 35Instal 5_25.indb 35 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27

5/2025 www.informacjainstal.com.pl

przez Głównego Inspektora Ochrony Śro-

dowiska (GIOŚ). Program ten jest kluczo-

wym dokumentem krajowym wobszarze

krótko i średnioterminowych badań stanu

środowiska, wtym konieczności wypełnie-

nia obowiązku klasyfikacji oraz oceny

stanu wód powierzchniowych, co stanowi

podstawowy element oceny osiągania

celów środowiskowych ustanowionych

dla wód [17]. Jednakże, aby monitoring

odpowiadał na potrzeby bieżącej oceny

jakości wód, anie tylko służył ocenie stanu

wód wzamkniętym już okresie, zatem był

jednocześnie skuteczny i wszechstronny,

konieczne jest stworzenie rozbudowanej

sieci lokalnych monitoringów rzek oraz

podjęcie działań uwzględniających par-

tycypację społeczeństwa wochronie za-

sobów wodnych.

Niniejszy artykuł przedstawia współ-

czesne narzędzia wspierające zadania

PMŚ, wtym lokalne sieci monitoringu rzek

mogące zwiększyć zakres zarządzania

zasobami wodnymi, w tym utworzenie

systemów wczesnego ostrzegania przed

zanieczyszczeniami oraz zintensyfikowa-

nie oceny skuteczności działań woparciu

odoświadczenia po katastrofie ekologicz-

nej na Odrze w2022 roku.

Rys historyczny monitoringu wód

wPolsce

Historia monitoringu wód wPolsce ma

swoje korzenie w działaniach podejmo-

wanych wXX wieku, które zczasem ewo-

luowały wodpowiedzi na zmieniające się

potrzeby ochrony środowiska izarządza-

nia zasobami wodnymi.

W Polsce pierwsze, systematyczne

działania związane zmonitoringiem jako-

ści wód płynących rozpoczęły się w la-

tach 60. XX wieku. Wówczas powstały

pierwsze programy badań jakości wód,

które były realizowane głównie przez in-

stytucje naukowe oraz administrację pań-

stwową. Wprowadzenie Ustawy Prawo

wodne w1974 roku [9], która, zkolejnymi

zmianami, obowiązywała aż do 31 grud-

nia 2001 roku, stanowiło istotny krok

w kierunku formalizacji działań związa-

nych z monitorowaniem jakości wód

wPolsce. Ustawa ta nakładała obowiązki

na organy administracji wzakresie ochro-

ny zasobów wodnych oraz monitorowa-

nia ich stanu. Istotną rolę odegrał Instytut

Meteorologii iGospodarki Wodnej, które-

mu powierzono zadania związane zpro-

wadzeniem badań jakości wód wwybra-

nych punktach pomiarowo-kontrolnych

oraz zopracowywaniem oceny stanu ja-

kości wód zgodnie zobowiązującym pra-

wodawstwem wPolsce. Już wlatach 80.

XX wieku podnoszona była problematyka

oceny jakościowej z uwzględnieniem

wielkości przepływu ikonieczności, wcelu

poprawy systemu oceny jakości zasobów

wodnych [3].

W kolejnych dekadach rozwijała się

sieć stacji monitorujących, atakże wpro-

wadzano nowe metody analizy jakości

wód. W latach 90-tych XX wieku, po

transformacji ustrojowej, monitoring wód

zyskał na znaczeniu wkontekście integra-

cji z europejskimi standardami ochrony

środowiska [4, 5].

Po przystąpieniu Polski do Unii Euro-

pejskiej w2004 roku nastąpił proces im-

plementacji dyrektyw UE, zatem należało

dostosować przepisy krajowe i systemy

monitoringu do wymogów unijnych, wtym

do Ramowej Dyrektywy Wodnej

(2000/60/WE) [1]. Wprowadzenie tej

dyrektywy miało na celu zapewnienie

zrównoważonego zarządzania wodami

wEuropie, co nabrało dodatkowego zna-

czenia wświetle zmian klimatu [6].

W latach 2000 – 2020 nastąpił

znaczny rozwój technologii monitoringu,

w tym wprowadzenie automatycznych

stacji pomiarowych, sond wieloparame-

trowych oraz systemów zdalnego monito-

rowania. Wzrosło także zaangażowanie

społeczności lokalnych wproces monito-

ringu, co przyczyniło się do większej

świadomości ekologicznej. Jednocześnie

podkreślano znaczenie zagrożeń wystę-

pujących w gospodarce wodnej, w tym

związanych zzagospodarowaniem prze-

strzennym izarządzaniem zasobami wod-

nymi [8, 11].

Zmiany wfunkcjonowaniu

monitoringu wód po katastrofie

odrzańskiej w2022 roku

Niefortunny zestaw zdarzeń idecyzji

podjętych wzakresie zarządzania zaso-

bami węgla kamiennego w połączeniu

zutrzymującymi się niekorzystnymi warun-

kami hydro-meteorologicznymi w I poło-

wie 2022 roku doprowadziły do załama-

nia się równowagi w biocenozie rzeki

Odry pod wpływem zmian parametrów

fizyko-chemicznych. Wefekcie katastrofy

ekologicznej na Odrze wlipcu 2022 roku

przeprowadzono wiele analiz irozpoczę-

to działania na rzecz ograniczenia takich

zdarzeń wprzyszłości [12, 18, 19].

Po katastrofie, również Główny Inspek-

torat Ochrony Środowiska podjął działa-

nia interwencyjne i wprowadził zmiany

wsystemie monitorowania stanu wód [14,

17]. Do 2023 roku dane dostępne były

jedynie w systemie off-line na potrzeby

wykonywania oceny stanu JCWP wg wy-

magań RDW, zgodnie z ustawą Prawo

wodne [10]. Natomiast obecnie podjęto

działania pozwalające na szerszy dostęp

do aktualnych danych przez zastosowanie

systemu pilotażowego monitoringu prowa-

dzonego wtrybie ciągłym zdostępem do

danych on-line. Prowadzony monitoring

dotyczy tylko pomiarów wybranych para-

metrów fizyko-chemicznych, ale w połą-

czeniu zopracowaną procedurą kontrolo-

wania występowania Prymnesium parvum

w wodach powierzchniowych zwiększa

szansę na szybszą reakcję na powstałe

zagrożenie środowiskowe, a co za tym

idzie podjęcie działań interwencyjnych

wkrótszym czasie.

Omawiane dane pomiarowe udo-

stępniane są wdwóch zakładkach: “aktu-

alne wyniki badań” oraz “analiza stopnia

zagrożenia” [15, 16]. W ramach aktual-

nych wyników badań prezentowane są

dane z różnych punktów pomiarowych

wzlewni rzeki Odry (wkorycie Odry, na

wybranych dopływach, wkanale Gliwic-

kim oraz wzbiornikach). Dostępne są je-

dynie wyniki przeprowadzonych badań

w terminie od 03.06.2024 r. do

19.02.2025 r., wróżnych odstępach cza-

sowych (od 1 doby do 3 miesięcy). Na

podstawie powyższych danych trudno jest

określić trendy zachodzących zmian pre-

zentowanych parametrów fizyko-che-

micznych, wtym występowanie Prymne-

sium parvum w określonym punkcie po-

miarowo-kontrolnym, z uwagi na brak

powtarzalności prowadzonych pomiarów

wtej samej lokalizacji idla różnych zakre-

sów badań. Ta “przypadkowość” prezen-

towanych pomiarów pozwala jedynie na

aktualną ocenę stanu wód w badanym

przekroju, wdniu jego przeprowadzenia.

Wokresie od 11.09.2024 r. do 15.10.2024

r. nie wykazano badań wpublikowanych

danych. Obejmuje to okres podwyższo-

nych stanów wód, w tym powodzi, która

miała miejsce wzlewni Odry we wrześniu

2024 roku. Od 16.10.2024 r. opublikowa-

no jedynie wyniki badań przeprowadzo-

nych wtrzech różnych punktach pomiaro-

wych. Dane nie są dostępne wformie pliku

bazodanowego, tylko jako nieedytowal-

ny plik pdf. Na rysunku nr 2 przedstawio-

no pierwszą stronę tabeli “Aktualne wyniki

badań” zwynikami pomiarów. Natomiast

kolejne strony opublikowanego dokumen-

tu wygenerowano bez zachowania na-

główka tabeli, co utrudnia czytelność in-

formacji.

Kolejna grupa badań została przed-

stawiona w zakładce “Analiza stopnia

zagrożenia na podstawie wyników pró-

bek wody pobranych“. Wyznaczone

stopnie zagrożenia prezentowane są

Instal 5_25.indb 36Instal 5_25.indb 36 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27

www.informacjainstal.com.pl

5/2025

Wodociągi i kanalizacja

wsześciostopniowej skali wramach moni-

toringu interwencyjnego Prymnesium pa-

rvum, na podstawie badań prowadzo-

nych zczęstotliwością minimum raz wty-

godniu. Dane pomiarowe udostępnione

są na bieżąco od dnia 06.05.2024 r. do

24.03.2025 r., jedynie z10 dniową prze-

rwą w okresie 12 – 22.09.2024 roku.

Wyniki badań prezentowane są dla wy-

branych stanowisk wpodziale na 3 grupy:

l dopływy Wisły – jeden punkt pomia-

rowy,

l rzeki istarorzecza (rzeka Odra) – 6

punktów pomiarowych oraz

l zbiorniki i kanały (Kanał Gliwicki,

Zbiornik Czernica) – 8 punktów po-

miarowych.

Niestety, dane również prezentowane

są w systemie pliku nieedytowalnego, co

utrudnia szczegółową analizę wybranego

punktu pomiarowego. Na rys. 3 przedsta-

wiono przykładową tabelę zwynikami po-

miarów zdnia 06.05.2024 r. dla rzek ista-

rorzecza.

Prezentowane dane stanowią przykład

na rozwój monitoringu poza siecią PMŚ isą

jednym zwielu działań wramach narzędzi

wspierających PMŚ. Wskazane jest by pro-

wadzone działania monitoringowe zwięk-

szyły wiedzę o jakości wód w sytuacjach

kryzysowych, zwłaszcza, że w świetle

zmian klimatu wzrasta ryzyko zagrożenia

powodziowego i powodzie mogą wystę-

pować ze zwiększoną częstotliwością [7].

Narzędzia wspierające zadania

Państwowego Monitoringu

Środowiskowego

Tradycyjne metody monitoringu jako-

ści wód obejmują pobieranie próbek wód,

ich analizę laboratoryjną oraz pomiary

terenowe. Chociaż te techniki są nadal

ważne, rozwijane są nowe, bardziej za-

awansowane metody, umożliwiające

skrócenie czasu reakcji na potencjalne

zagrożenie występujące w środowisku

wodnym.

Na potrzeby uzyskania zrównoważo-

nego rozwoju również PMŚ może korzy-

stać ze współczesnych narzędzi itechno-

logii, które mogą zwiększyć efektywne

Rys. 2

Fragment opubli-

kowanych danych

wtabeli “Aktualne

wyniki badań”

[16]

Fig. 2 Part of the

published data in

the table “Current

Research Results”

[16]

Rys. 3

Analiza stopnia zagrożenia na podstawie wyników próbek wody pobranych 06.05.2024 r. rzeki istarorzecza [15]

Fig. 3 Analysis of the degree of risk based on the results of water samples taken 06.05.2024 rivers and oxbow lakes [15]

Instal 5_25.indb 37Instal 5_25.indb 37 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27

5/2025 www.informacjainstal.com.pl

zarządzanie środowiskiem oraz monitoro-

wanie jego stanu, takich jak:

a) systemy zdalnego monitoringu, wtym

satelity idrony, umożliwiające zbiera-

nie danych o pokryciu terenu, zmia-

nach wużytkowaniu gruntów oraz ja-

kości wód w układzie obszarowym

oraz czujniki IoT (Internet of Things –

internet rzeczy) monitorujące parame-

try środowiskowe dostarczające dane

wczasie rzeczywistym;

b) systemy informacji geograficznej (GIS),

wspierające analizę przestrzenną da-

nych środowiskowych, co jest kluczo-

we dla planowania przestrzennego

izarządzania zasobami naturalnymi;

c) systemy bazodanowe dotyczące za-

sobów naturalnych umożliwiające

gromadzenie i analizowanie danych

ostanie środowiska;

d) modelowanie i prognozowanie,

w tym modele symulacyjne używane

do oceny wpływu różnych scenariuszy

polityki na środowisko, co wspiera

podejmowanie decyzji zuwzględnie-

niem zrównoważonego rozwoju;

e) analiza śladu wodnego pozwalająca

ocenić zmniejszenie negatywnego

wpływu na środowisko wodne oraz

promowanie bardziej zrównoważo-

nego zarządzania wodą;

f) analiza cyklu życia (LCA), w której

oceniany jest wpływ produktów ipro-

cesów na środowisko wcałym ich cy-

klu życia;

g) platformy informacyjne, takie jak:

l portale do udostępniania danych

umożliwiające dostęp do informacji

ostanie środowiska dla różnych inte-

resariuszy, wtym dla społeczności lo-

kalnych, przedsiębiorstw i instytucji

czy jednostek samorządowych,

l aplikacje mobilne, które ułatwiają

obywatelom zgłaszanie problemów

środowiskowych oraz monitorowanie

warunków lokalnych;

h) edukacja i zaangażowanie społe-

czeństwa poprzez programy eduka-

cyjne, które podnoszą świadomość

wzakresie ochrony środowiska;

i) inicjatywy citizen science angażujące

mieszkańców w zbieranie danych

i monitorowanie stanu środowiska –

monitoring partycypacyjny, lokalny,

monitoringowe inicjatywy społeczne;

j) analiza danych isztuczna inteligencja:

l uczenie maszynowe: algorytmy

sztucznej inteligencji mogą wspierać

analizę dużych zbiorów danych śro-

dowiskowych, wykrywając wzorce

iprzewidując przyszłe zmiany wsta-

nie środowiska. AI może być wykorzy-

stana do optymalizacji procesów mo-

nitoringu iprognozowania przyszłych

zagrożeń;

l big data: integracja danych zróżnych

źródeł, co pozwala na bardziej kom-

pleksowe podejście do monitorowa-

nia ianalizy środowiska;

k) dofinansowanie działań na rzecz roz-

woju monitoringu – wsparcie finanso-

we, np. z Funduszy Europejskich po-

zwalające na zakup nowoczesnej

aparatury kontrolno-pomiarowej iroz-

wój mobilnych jednostek badawczych

[21].

Dzięki tym narzędziom Inspektorat

Ochrony Środowiska może skuteczniej

realizować cele zrównoważonego roz-

woju, monitorując stan środowiska iwspie-

rając tym samym działania na rzecz jego

ochrony oraz bardziej efektywnego go-

spodarowania zasobami naturalnymi,

wtym wodami.

Monitoring partycypacyjny,

monitoring lokalny

oraz monitoringowe inicjatywy

społeczne

Doświadczenia z ostatniego okresu

wskazują, że niezbędnym elementem uzu-

pełniającym monitoring tradycyjny jest

monitoring partycypacyjny, monitoring lo-

kalny oraz monitoringowe inicjatywy spo-

łeczne. Działania takie przyczyniają się

nie tylko do zwiększenia informacji osta-

nie środowiska, ale też powodują realny

wkład zainteresowanych wpoprawę jego

jakości, wtym wochronę wód.

Formą partycypacji społeczeństwa jest

proces konsultacji społecznych w gospo-

darce wodnej prowadzonych przez jed-

nostki rządowe oraz inne instytucje, wtym

przez Międzynarodową Komisję Ochrony

Odry przed Zanieczyszczeniem [20]. Mię-

dzynarodowa Komisja Ochrony Odry

przed Zanieczyszczeniem (MKOOpZ) jest

jedną z funkcjonujących w Europie mię-

dzynarodowych komisji zajmujących się

problematyką rzek ijezior, których zlewnie

leżą na obszarze więcej niż jednego pań-

stwa. „Wstępnego przeglądu istotnych

problemów gospodarki wodnej stwierdzo-

nych na Międzynarodowym Obszarze

Dorzecza Odry na potrzeby czwartego

cyklu planowania zgodnie zRDW” wter-

minie do 22 czerwca 2025 r. Jest to przy-

kład monitoringu partycypacyjnego bez-

pośrednio oddziaływującego na plano-

wanie izarządzanie gospodarką wodną.

Na szczególną uwagę zasługuje bez-

pośrednie wsparcie społeczeństwa

w ochronę środowiska wodnego. Jest to

istotne ze względu na możliwość pozy-

skania informacji od osób cywilnych peł-

niących rolę obserwatorów społecznych,

zgłaszających potencjalne zagrożenie,

na podstawie oceny organoleptycznej.

Może to przyspieszyć działania właści-

wych organów iwpłynąć na szybsze zlo-

kalizowanie zanieczyszczenia w porów-

naniu do czasu uzyskania wyników po-

miarów wykonanych według harmono-

gramu badań. Szczególnie było to wi-

doczne podczas katastrofy ekologicznej

w wodach rzeki Odry, w 2022 roku,

gdzie ogromną rolę odegrali wędkarze,

zgłaszający zaobserwowane nieprawi-

dłowości wzachowaniu ryb.

Zatem bieżące obserwacje dotyczące

jakości iilości wód mogłyby być dostarcza-

ne przez wędkarzy zrzeszonych wPolskim

Związku Wędkarskim, którzy obserwują

jakość wody izachowania zwierząt. Takie

obserwacje mogłyby również być pozyski-

wane od członków klubów żeglarskich,

kół, stowarzyszeń turystyki wodnej (PTTK),

którzy korzystając zakwenów wcelach tu-

rystycznych mogą zarazem stanowić źró-

dło wiedzy ostanie środowiska wodnego.

Ocenę jakości wód można rozszerzyć

również oinformacje pozyskane zlokal-

nych inicjatyw na rzecz kontroli aktualne-

go ich stanu. Przykładem monitoringowej

inicjatywy społecznej są działania prowa-

dzone przez Stowarzyszenie 515 kilometr

Odry wKrośnie Odrzańskim, Koalicję Ra-

tujmy Rzeki oraz Międzynarodową Koali-

cję Czas na Odrę.

Stowarzyszenie 515 kilometr Odry

w Krośnie Odrzańskim działa na rzecz

promowania iochrony rzek oraz budowy

sieci partnerstwa wokół rzeki Odry. Wefek-

cie prac stowarzyszenia powstała m.in.

mapa rzeki Odry na odcinku od 508 km

do 522 km (rys. 4), gdzie opisano walory

turystyczne iprzyrodnicze na 15 jednokilo-

metrowych odcinkach, które oznaczono

Rys. 4

Mapa rzeki Odry – projekt zrealizowany przez Stowarzyszenie 515 kilometr Odry [22]

Fig. 4 Map of the Oder River – aproject carried out by the Stowarzyszenie 515 kilometr Odry [22]

Instal 5_25.indb 38Instal 5_25.indb 38 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27

Wodociągi i kanalizacja

kolorami na mapie. W przyszłości plano-

wano stworzenie interaktywnej, edukacyj-

nej mapy dla całej Odry [22], na której

powinny być zawarte również informacje

obieżącym stanie jakościowym wód.

Koalicja Ratujmy Rzeki skupia organi-

zacje zajmujące się ochroną polskich

rzek, potoków, obszarów wodno-błot-

nych, jak również naukowców, organiza-

cje, osoby, samorządy i instytucje (105

sygnatariuszy) [23].

Międzynarodowa Koalicja Czas na

Odrę podejmuje działania dla zrówno-

ważonego rozwoju, wtym ochrony przy-

rody i wdrażania Ramowej Dyrektywy

Wodnej. Obecnie wkoalicji dla ochrony

rzek oraz rozwoju społeczności nad nimi

żyjących działa kilkadziesiąt organizacji

ekologicznych z trzech nadodrzańskich

krajów [24].

Dodatkowym źródłem informacji

mogą być również użytkownicy budowli

hydrotechnicznych, którzy pozostają

wbezpośrednim kontakcie zrzeką.

Zatem wskazane jest utworzenie por-

talu do przekazywania informacji oniepo-

kojących zjawiskach na rzece, anastęp-

nie utworzenie na tej podstawie bazy da-

nych dotyczącej stanu środowiska wodne-

go, może stać się cennym źródłem infor-

macji wspierających, oile możliwe będzie

zweryfikowanie przekazywanych danych.

Podsumowanie

Nowoczesne metody monitoringu

rzek w Polsce są kluczowe dla ochrony

środowiska wodnego w obliczu rosną-

cych wyzwań. Ważne jest, aby zastano-

wić się nad wprowadzeniem zmian doty-

czących zbierania, przechowywania

iprzede wszystkim udostępniania danych

zmonitoringu. WPolsce istnieje potrzeba

wprowadzenia, pod nadzorem jednego

podmiotu, zintegrowanego monitoringu

jakościowego i ilościowego rzek, który

byłby maksymalnie zautomatyzowany,

transparentny idostępny on-line przez 24

godziny 7 dni wtygodniu. System ten po-

winien być oparty na ogólnopolskiej ba-

zie danych pomiarowych, którą należało-

by stworzyć, awktórej dane pochodziły-

by zarówno zPMŚ, jaki izlokalnych mo-

nitoringów rzek. Wzwiązku ztym lokalne

monitoringi rzek mogą stanowić nieoce-

nione narzędzie wspierające zadania

państwowego monitoringu środowiska.

Dzięki szczegółowym i precyzyjnym da-

nym możliwe będzie lepsze zarządzanie

zasobami wodnymi, szybkie wykrywanie

i reagowanie na zanieczyszczenia oraz

ocena skuteczności działań ochronnych.

Współpraca zlokalnymi społecznościami

oraz rozwój nowoczesnych technologii

dodatkowo zwiększy efektywność tych

działań, co jest nie tylko istotne dla zacho-

wania bioróżnorodności, ale także dla

zapewnienia bezpieczeństwa ijakości ży-

cia społeczeństwa. Pomimo wyzwań

związanych zkosztami izasobami, przy-

szłość lokalnych monitoringów rzek wyda-

je się obiecująca i pełna możliwości dla

ochrony naszych cennych zasobów wod-

nych, gdy dodatkowo dane te będą od-

powiednio gromadzone iweryfikowane.

BIBLIOGRAFIA:

[1] Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europej-

skiego iRady zdnia 23 października 2000 r.

ustanawiająca ramy wspólnotowego działania

w dziedzinie polityki wodnej, Dz. Urz. UE L

327/1 z22.12.2000 r.

[2] Komunikat Komisji do Parlamentu Europejskiego,

Rady, Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-

-Społecznego iKomitetu Regionów. Plan ochro-

ny zasobów wodnych Europy (Blueprint to

Safeguard Europe’s Water Resources), 2012 r.,

COM(2012)673 final

[3] Korol R., Ilościowe ujęcie zagadnienia jakości

wód, Ochrona Środowiska nr 4/1981, str.

17-23

[4] Korol R., Jaśniewicz E., Strońska M., Możliwo-

ści Wdrożenia Dyrektyw Unii Europejskiej

wmonitoringu wód iścieków, Zeszyty Nauko-

we nr 118, Inżynieria Środowiska nr 8/1998,

str. 75-86

[5] Korol R., Jaśniewicz E., Strońska M., Zmiany

jakości wód Odry w latach 1992-1997,

Ochrona Środowiska nr 2(73)/1999, str.

19-23

[6] Zrównoważone gospodarowanie zasobami

wodnymi oraz infrastrukturą hydrotechniczną

w świetle prognozowanych zmian klimatycz-

nych Pod redakcją Majewskiego W. iWalczy-

kiewicza T., seria: monografie IMGW-PIB,

Warszawa 2012

[7] Zarządzanie wodą wsytuacjach kryzysowych.

Dokument programowy III Okrągłego Stołu

Wodnego. Pod redakcją Nachlik E., Januchty-

-Szostak A., Kundzewicz Z., Zalewskiego J.,

Hausnera J. Fundacja Gospodarki iAdministra-

cji Publicznej, Kraków 2023

[8] Rak J., Zagrożenia systemów środowiskowych,

Instal nr 3/2020 (415) str. 30-37, DOI

10.36119/15.2020.3.5

[9] Ustawa z dnia 24 października 1974 r. –

Prawo wodne, Dz.U. 1974, nr 38, poz. 230

[10] Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo

wodne, Dz.U. 2017, poz. 1566

[11] Walczykiewicz T. iinni, Współczesne problemy

gospodarki wodnej wkontekście zagospoda-

rowania przestrzennego, seria publikacji

naukowo-badawczych IMGW-PIB, Warsza-

wa 2020

[12] Klimkiewicz M., Starosta M., Szafraniuk A.,

Chochoł, Włoskowicz M., Engel J., Choroś J.,

Czupryniak K., Pawelec-Olesińska A., Biała

księga polskich rzek. Lekcje płynące zkatastro-

fy odrzańskiej. Fundacja ClientEarth Prawnicy

dla Ziemi, Warszawa, marzec 2023, https://

www.wwf.pl/sites/default/files/inline-files/

biala_ksiega_polskich_rzek.pdf

[13] OECD Principles on Water Governance

Welcomed by Ministers at the OECD Ministe-

rial Council Meeting on 4 June 2015, Directo-

rate for Public Governance and Territorial

Development, Organization for Economic

Cooperation and Development, Paris www.

oecd.org/gov/regional-policy/OECD-Princi-

ples-on-Water-Governance-brochure.pdf

NETOGRAFIA:

[14] https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publica-

tion/367 dane publiczne dostęp: 28.10.2024

[15] https://badania.gios.gov.pl/odra/ dostęp:

28.10.2024

[16] https://www.gov.pl/web/odra dostęp:

28.10.2024

[17] https://www.gov.pl/web/gios/monitoring-

wod-dzialania-gios-dwa-lata-po-sytuacji-na-

-odrze dostęp: 28.10.2024

[18] https://gazetapoludniowa.pl/odra-rok-po-

-katastrofie/ dostęp 10.03.2025

[19] https://upwr.edu.pl/aktualnosci/eksperci-

upwr-o-odrze-scieki-to-problem-ale-nie-jedy-

ny-3868.html dostęp 10.03.2025

[20] https://www.mkoo.pl/index.php?mi-

d=40&lang=PL dostęp 10.03.2025

[21] https://portalkomunalny.pl/gios-z-

dofinansowaniem-na-modernizacje-

monitoringu-jakosci-wod-578556/ dostęp:

20.03.2025

[22] https://www.stowarzyszenie515.org/mapa-

-rzek; dostęp: 10.10.2023 r.; https://www.

facebook.com/Stowarzyszenie515; dostęp:

11.04.2025 r.

[23] http://www.ratujmyrzeki.pl/; dostęp:

11.04.2025 r.

[24] https://odra.pl ; dostęp: 11.04.2025 r.

Książka jest poświęcona instalacjom ciepłej wody

i układom jej przygotowywania. Liczy 294 stron tekstu,

bogato ilustrowanego rysunkami, schematami oraz tabe-

lami i stanowi pewne podsumowanie wieloletnich prac pro-

Projektowanie instalacji ciepłej

wody w budynkach mieszkalnych

Autor: prof. dr hab. inż. Władysław Szaﬂik

wadzonych w Katedrze Ogrzewnictwa, Wentylacji i Cie-

płownictwa Zachodniopomorskiego Uniwersytetu Tech-

nologicznego w Szczecinie (do 2008 roku Politechniki

Szczecińskiej).

Zamówienia przyjmuje: Ośrodek Informacji "Technika instalacyjna w budownictwie"

02- 674 Warszawa, ul. Marynarska 14

e-mail: wydawnictwo@informacjainstal.com.pl

Instal 5_25.indb 39Instal 5_25.indb 39 13.05.2025 13:35:2713.05.2025 13:35:27